B·i vì, "nhân v¸" là gì? Chúng tôi tß·ng không c¥n ð¸nh nghîa mµt cách r¡c r¯i lôi thôi; cÑ theo cái hi¬u cüa ða s¯ hi®n th¶i thì nhân v¸ tÑc là "con ng߶i", ho£c ð¥y ðü h½n næa thì là "ph¦m v¸ cüa con ng߶i", hay là "ð¸a v¸ cüa con ng߶i".

Ai cûng công nh§n r¢ng trong các loài sinh v§t trên m£t trái ð¤t, con ng߶i là mµt sinh v§t tß½ng ð¯i hoàn häo h½n cä v« phß½ng di®n t± chÑc c½ th¬ cûng nhß v« phß½ng di®n khä nång tinh th¥n.

Sinh hoÕt tâm linh cüa con ng߶i phong phú h½n m÷i v§t. Khä nång ý thÑc, khä nång tñ chü và khä nång phán ðoán cüa con ng߶i ðã nâng con ng߶i cao h½n m÷i v§t, và vì thª, con ng߶i có mµt ph¦m v¸ ð£t bi®t, mµt ð¸a v¸ ðµc tôn. con ng߶i có nhi«u ði«u ki®n h½n hªt ð¬ tiªn hoá, tñ do tiªn hóa, tñ do phát tri¬n ðªn t§n cùng nhæng khä nång t¯t ð©p cüa chính mình. Nªu con ng߶i thiªu nhæng ði«u ki®n ¤y thì con ng߶i không còn là con ng߶i næa, mà con ng߶i s¨ chÆng h½n gì m÷i loài khác. Vì thª, nªu con ng߶i b¸ cän tr· trên bß¾c ð߶ng tiªn hóa, nªu con ng߶i b¸ tß¾c m¤t quy«n tñ do phán ðoán, tñ do suy tß·ng, tñ do quyªt trÕch, tóm lÕi, b¸ tß¾c m¤t quy«n tñ do tiªn hóa, tÑc là nhân v¸ cüa con ng߶i b¸ khinh th¸, chà ðÕp, vì con ng߶i bây gi¶ chÆng còn có gì ð¬ mà tñ bäo r¢ng mình là "t¯i linh ß vÕn v§t" næa.

V§y, v¤n ð« nhân v¸ chÆng qua chï là v¤n ð« ð¸a v¸ cüa con ng߶i, v¤n ð« tñ do. V« v¤n ð« n¥y, ðÕo Ph§t quan ni®m nhß thª nào?

ÐÕo Ph§t chü trß½ng r¢ng t¤t cä muôn loài ð«u có Ph§t tính, nghîa là ð«u có khä nång thành Ph§t. B·i vì chúng sinh tuy lßþng s¯ vô lßþng, nhßng loài nào cûng mang n½i mình yªu t¯ tròn ð¥y sáng su¯t cüa bän th¬. Mµt ngày mai, vô minh di®t hªt, bän tính thanh t¸nh sáng su¯t hi¬n hi®n, chúng sinh có th¬ thành Ph§t. ÐÑng v« phß½ng di®n n¥y, nghîa là ðÑng trß¾c v¤n ð« Ph§t tính, t¤t cä m÷i loài ð«u bình ðÆng, tuy®t ð¯i bình ðÆng, không có loài nào h½n, không có loài nào kém. Lu§n ÐÕi Th×a Kh·i Tín có câu: "ÐÑng v« phß½ng di®n bän th¬, t¤t cä các pháp t× xßa ðªn nay, lìa các tß¾ng n½i l¶i nói, n½i chæ nghîa, n½i tß·ng tßþng, tuy®t ð¯i bình ðÆng, không có thay ð±i, không có hß hoÕi, cùng chung mµt bän th¬ sáng su¯t cüa nh¤t tâm, nên g÷i là chân nhß" (nh¤t thiªt chß Pháp, tùng bän dî lai, ly ngôn thuyªt tß¾ng, ly danh tñ tß¾ng, ly tâm duyên tß¾ng, t¤t cánh bình ðÆng, vô hæu biªn d¸, b¤t khä phá hoÕi, duy th¸ nh¤t tâm, c¯ danh chân nhß).

Tuy nhiên ðÑng v« phß½ng di®n nghi®p quä, m÷i chúng sinh ð«u có mµt cån thân sinh hoÕt trong mµt hoàn cänh khác nhau. Tùy theo nghi®p nhân mà m²i loài chúng sinh cäm th÷ mµt thân ngû u¦n thô phù hay tinh tª. — các hÕ ðÆng ðµng v§t, t± chÑc c½ th¬ không ðßþc tinh vi b¢ng t± chÑc c½ th¬ cüa các thßþng ðÆng ðµng v§t. Các tác døng tâm lý (th÷, tß·ng, hành, thÑc) vì cån cÑ trên t± chÑc c½ th¬ ít tinh vi ¤y nên phát hi®n mµt cách yªu ¾t, ho£c nói cho ðúng h½n, mµt cách thô s½.

Khä nång tinh th¥n cûng có th¬ tÖ dø nhß ði®n v§y. Máy nhö và yªu thì chï có th¬ phát ra ði®n yªu. Bóng ðèn nhö thì ánh sáng m¶ nhÕt, nªu bóng ðèn l¾n, ánh sáng s¨ rñc rÞ h½n. Thân cån cüa mµt chúng sinh v¯n là mµt trong nhæng tång thßþng duyên (ði«u ki®n) cho sñ phát hi®n tác døng tâm lý v§y.

— ð¸a hÕt con ng߶i, ta cûng có th¬ th¤y ðßþc sñ thñc ¤y: mµt tinh th¥n säng khoái chï có th¬ phát hi®n trong mµt thân th¬ khöe mÕnh (nhßng không phäi mµt thân th¬ khöe mÕnh bao gi¶ cûng có th¬ làm phát hi®n mµt tinh th¥n säng khoái: ð¸nh lý ðäo nhi«u lúc không ðúng). Mµt tâm h°n bÕc nhßþc l¡m khi chï do mµt thân xác yªu ðau.

V§y nh¶ mµt t± chÑc thân cån tinh tª, mµt khä nång tinh th¥n d°i dào mÕnh m¨ h½n m÷i loài, mà con ng߶i có nhi«u ði«u ki®n h½n hªt ð¬ tiªn hóa, ð¬ mà hoÕt ðµng tñ giäi phóng mình. иa v¸ ðµc tôn cüa con ng߶i trên trái ð¤t n¥y chính là do nghi®p nhân cüa con ng߶i ðã gây t× trß¾c, chÑ không phäi do ân süng cüa mµt ð¤ng thiêng liêng nào, lÕi càng không phäi vì con ng߶i là "hình änh" cüa ð¤ng thiêng liêng ¤y.

Nói r¢ng con ng߶i có th¬ thành Ph§t, thì ðßþc. Nhßng nªu nói r¢ng chï có con ng߶i m¾i có th¬ thành Ph§t thì sai. B·i vì không phäi chï có con ng߶i m¾i có Ph§t tính. M÷i loài ð«u có Ph§t tính cä, cho nên m÷i loài ð«u s¨ thành Ph§t. con ng߶i vì có nhi«u ði«u ki®n thu§n lþi nên có th¬ thành Ph§t mau h½n mà thôi. ChÑ không phäi chï con ng߶i m¾i có "ân süng" cüa Ph§t. LÕi càng không phäi chï có con ngß¾i m¾i có tác døng tinh th¥n, m¾i có "linh h°n".

TÕi sao khi th¤y m÷i loài khác, v¾i t± chÑc c½ th¬ ít tinh vi h½n, v¾i tác døng tinh th¥n ít s¡c bén h½n, ng߶i ta vµi cho chúng là không có "linh h°n" nhï? (— ðây, chúng tôi dùng chæ linh h°n v¾i nghîa: nhæng tác døng tinh th¥n có biªn chuy¬n).

TÕi sao cho r¢ng chï có con ng߶i m¾i có "lý trí" thôi, còn bao nhiêu loÕi khác thì chï s¯ng v¾i bän nång? ai lÕi chÆng th¤y có nhæng ng߶i ð£c óc, ngu si, s¯ng v¾i "bän nång" còn h½n mµt vài loài v§t, và có nhæng con v§t lanh l© khôn ngoan s¯ng v¾i "ý thÑc" còn h½n mµt vài hÕng ng߶i?

Cho nên ðÕo Ph§t chï nh§n r¢ng con ng߶i h½n m÷i loài nh¶ có nhi«u ði«u ki®n sinh lý và tâm lý thu§n lþi cho sñ tiªn hóa chÑ không phäi chï loài ng߶i m¾i có th¬ tiªn hóa thành Ph§t. Xác nh§n ð¸a v¸ thu§n lþi cüa con ng߶i, ðÑc Ph§t ðã t×ng nói trong kinh hoa Nghiêm:

"Nhân th¸ t¯i th¡ng" (Con ng߶i là h½n cä). trong nhi«u kinh ði¬n, ngài luôn luôn l£p lÕi câu này ð¬ khuyên các ð® tØ nên lþi døng nhæng ði«u ki®n thu§n ti®n mà con ng߶i sÇn có ð¬ tiªn bß¾c mau l© trên ð߶ng giäi thoát: "Nh¤t th¤t nhân thân, vÕn kiªp nan phøc" (Mµt phen m¤t thân ng߶i, muôn kiªp khó tr· lÕi).

Và:

"Nhân thân nan ð¡c, Ph§t pháp nan vån". (Làm ðßþc thân ng߶i là khó, và ðßþc nghe Ph§t pháp cûng khó).

Trong bµ D¸ Bµ Tôn Luân Lu§n có câu: "T¤t cä nhæng kªt quä t¯t ð©p giác ngµ ð«u thñc hi®n b·i con ng߶i". Nhß thª, con ng߶i có nång lñc nhi«u h½n cä trong m÷i loài. LÕi trong kinh ¿u Bà T¡c cûng có mµt câu ca ngþi hoàn cänh thu§n lþi cüa con ng߶i: "Trong m÷i loài, con ng߶i ðü di«u ki®n h½n, nhß v« trí khôn ngoan chÆng hÕn. H½n næa, hoàn cänh con ng߶i không quá kh± nhß ð¸a ngøc, không quá vui nhß thiên ð߶ng và không ngu si nhß thú v§t".

Tuy nhiên t¤t cä m÷i sñ tán dß½ng ¤y chï là ð¬ cho con ng߶i ý thÑc ðßþc khä nång mình, giá tr¸ mình, chÑ không phäi ð¬ cho con ng߶i tñ hào tñ th¸, r¢ng mình là h½n hªt. Không! nªu con ng߶i không biªt sØ døng khä nång sÇn có ð¬ tiªn hóa ðªn Chân MÛ Thi®n, nªu con ng߶i cÑ chÕy theo døc v÷ng kém hèn làm cho thân th¬ và tinh th¥n mình m²i ngày mµt ti«u tøy, ngu si, phá sän, ¤y chính là con ng߶i tñ kéo mình xu¯ng ngang hàng v¾i loài c¥m thú. ChÆng nhæng thª, mµt mai kia nghi®p nhân x¤u xa s¨ lÕi ðßa con ng߶i ðªn ð¸a v¸ thñc cüa loài c¥m thú næa. V§y thì dù con ng߶i có còn sinh hoÕt v¾i xác thân ng߶i ði næa thì cûng không còn ðáng g÷i là ng߶i, vì con ng߶i ðã giªt chªt nhân v¸ mình, ðã không mu¯n ng°i · "ð¸a v¸" cüa mình næa.

V¾i ð¸a v¸ t¯i th¡ng cüa mình, con ng߶i phäi:

1. Ð×ng làm phá sän nhæng khä nång t¯t ð©p sÇn có;

2. Phát tri¬n nhæng khä nång t¯t ð©p ¤y;

3. tin tß·ng vào nhæng khä nång cüa chính mình và ð×ng trông c§y vào nhæng thª lñc vu v½ bên ngoài;

4. SØ døng nhæng khä nång t¯t ð©p ¤y ð¬ tiªn mÕnh trên bß¾c ð߶ng giäi phóng;

1.- Ð×ng làm phá sän nhæng khä nång t¯t ð©p sÆn có.-- Nhæng khä nång n¥y mà phát hi®n ðßþc là do nghi®p nhân t¯t ð©p cüa con ng߶i t× quá khÑ. Ðó là nhæng phß½ng ti®n quý báu ð¬ con ng߶i có th¬ tiªn bµ. Chúng c¥n thiªt cho sñ giäi thoát cüa con ng߶i cûng nhß v¯n liªng c¥n thiªt cho nhà buôn, d¥u xång c¥n thiªt cho máy móc, và m¥u s¡c c¥n thiªt cho nhà h÷a sî. M¤t chúng là m¤t t¤t cä. M¤t chúng tÑc là tr· v« ngang hàng v¾i m÷i loài thú v§t khác, là m¤t ð¸a v¸ con ng߶i, m¤t t¤t cä nhæng gì mà con ng߶i có th¬ tñ hào là "t¯i linh ß vÕn v§t". Ði«u ki®n ð¬ giæ gìn nó là phäi giæ mãi thân ng߶i. Mà giæ mãi thân ng߶i (v¾i t¤t cä ý nghîa cüa tiªng n¥y) thì không có phß½ng ti®n nào h½n là giæ mãi nhân ph¦m. con ng߶i không ðßþc phóng túng, buông lung theo ngû døc (ti«n tài, s¡c døc, hß danh, ham ån và ham ngü). Nåm thÑ ¤y hÕ th¤p con ng߶i xu¯ng, lôi kéo con ng߶i xu¯ng ngang hàng v¾i m÷i loài và có khi t® h½n m÷i loài là khác næa. Nåm thÑ ¤y là nguyên nhân ðµc hÕi làm cho con ng߶i phá sän. Thân xác ta, vì rßþu chè, vì s¡c døc, vì bôn ba danh lþi, vì ham ån ham ngü së tr· nên b® rÕc, ð¥n ðµn, t¯i tåm, n£ng n«. tinh th¥n ta cûng vì nhæng thÑ ¤y mà tr· nên ðê hèn, th¤p kém, si mê, cu°ng loÕn. Mu¯n cho con ng߶i cüa ta không phá sän, ta phäi xa lánh døc v÷ng. trong kinh ði¬n, ðÑc Ph§t có dÕy "Mu¯n giæ ðßþc thân ng߶i, c¥n phäi tu t§p pháp ngû gi¾i và th§p thi®n nghi®p". V§y ngû gi¾i và th§p thi®n nghi®p là gì?

Ngû gi¾i là nåm ði«u rån c¤m:

1. Không sát hÕi sinh mÕng.
2. Không trµm cß¾p cüa kë khác.
3. Không tà dâm, ða døc.
4. Không u¯ng rßþu say sßa.
5. Không nói d¯i, xäo trá, nói hai lßÞi, nói thêu d®t.

Th§p thi®n nghi®p là gì? Là m߶i nghi®p lành, g°m trong ba loÕi: hành vi, ngôn ngæ, tß tß·ng:

V« hành vi có ba nghi®p thi®n:

1. Không sát hÕi.
2. Không trµm cß¾p.
3. Không tà dâm.

V« ngôn ngæ, có b¯n nghi®p thi®n:

1. Không nói d¯i.
2. Không nói thêu d®t.
3. Không nói hai lßÞi.
4. Không nói hung dæ.

V« tß tß·ng, có ba nghi®p thi®n:

1. Không có tß tß·ng t§t ð¯, hi«m khích.
2. Không có tß tß·ng sân h§n, oán thù.
3. Không có tß tß·ng h¡c ám, si mê.

Ðó là nhæng sþi dây ch¡c ch¡n nh¤t ð¬ ràng buµc con ng߶i không cho r½i xu¯ng ngang hàng thú loÕi, ð¸a ngøc và ngÕ quÖ. Giæ ðßþc thân ng߶i thì có th¬ bäo t°n mãi nhæng khä nång t¯t ð©p cüa con ng߶i, nhæng khä nång có th¬ ðßa con ng߶i lên các n¤c thang giäi thoát, tiªn bµ. Nêu cao giá tr¸ con ng߶i, ðÑc Ph§t chï mu¯n con ng߶i th¤y ðßþc nhæng khä nång quí giá ðó và ð×ng làm phá sän nhæng khä nång ¤y mà thôi.

2.- Phát tri¬n nhæng khä nång t¯t ð©p ¤y.-- Ðã không làm phá sän chúng, con ng߶i lÕi còn phäi làm cho chúng phát tri¬n næa. V¾i nhæng phß½ng pháp t§p luy®n th¬ xác và b°i ð¡p tinh th¥n, con ng߶i có th¬ phát tri¬n chúng ðªn mµt mÑc th§t t¯t ð©p. Nh¶ ðó, nhæng khä nång kia có th¬ giúp con ng߶i tiªn hóa mau l©, d­ dàng. Mµt ð¶i s¯ng tñ do m¾i có th¬ cho con ng߶i mµt hoàn cänh t¯t ð©p ð¬ tñ ðào luy®n. trong mµt cuµc s¯ng mà con ng߶i phäi hoÕt ðµng nhß mµt cái máy mà suy tß·ng theo mµt chìu hß¾ng nh¤t ð¸nh, thì nhæng khä nång t¯t ð©p cüa con ng߶i r¤t d­ b¸ ngån cän và có th¬ b¸ tiêu hoÕi. S¯ng trong mµt xã hµi thiªu tñ do, con ng߶i s¨ b¸ c¢n c²i. B·i vì mµt xã hµi ðµc tài bao gi¶ cûng b¡t buµc con ng߶i nói và làm theo mµt hß¾ng nh¤t ð¸nh. Nhæng hành vi nào, nhæng ngôn ngæ nào trái v¾i ð߶ng l¯i hi®n tÕi s¨ b¸ c¤m chï, và con ng߶i chü ðµng cüa các hành vi và ngôn ngæ ¤y s¨ b¸ tr×ng phÕt, tiêu hüy. Ðã ðành không ðßþc nói, không ðßþc làm, nhßng con ng߶i vçn có quy«n suy tß·ng. Nhßng suy tß·ng mà không th¬ nói và làm theo sñ suy tß·ng cüa mình là mµt ði«u ðau kh± cho con ng߶i. Vì thª, con ng߶i s¨ r¤t sþ ð¶i s¯ng suy tß·ng, ð¶i s¯ng nµi hß¾ng, và phäi ði tìm sñ khuây lãng, trong ch² ðông ng߶i, · mµt quán cà phê, n½i mµt cuµc hµi h÷p chÆng hÕn. con ng߶i s¨ không ch¸u n±i ð¶ s¯ng tâm linh nµi hß¾ng và d¥n d¥n ðâm ra sþ hãi sñ cô ðµc lë loi. con ng߶i tìm ðªn giæa xã hµi và biªn mình thành mµt bánh xe vô tri trong cái toàn th¬ máy móc vô tri vô giác ¤y. Và vì thª, nhæng khä nång t¯t ð©p cüa con ng߶i b¸ kìm hãm, b¸ tiêu di®t.

V§y con ng߶i c¥n phäi s¯ng tñ do. Tñ do ðây không có nghîa là tñ do tr¯n tránh b±n ph§n, tñ do chÕy theo ngû døc, mà là tñ do suy tß·ng, hành ðµng theo hß¾ng chân thi®n mÛ, tñ do phát tri¬n và nâng cao h½n næa giá tr¸ chân th§t mà con ng߶i có th¬ ðÕt ðªn ðßþc.

3.- Tin tß·ng · khä nång t¯t ð©p cüa chính mình và ð×ng trông c§y vào nhæng thª lñc vu v½ bên ngoài.-- ÐÑc Ph§t ðã t×ng dÕy: "Hãy tñ th¡p ðu¯c lên mà ði". Nhß thª, ðÕo Ph§t xác nh§n r¢ng con ng߶i ðã có ðü khä nång tiªn ðªn giäi thoát, không c¥n nß½ng nh¶ vào ðâu næa. Phäi tin tß·ng mÕnh m¨ vào nhæng khä nång t¯t ð©p sÇn có cüa mình; nªu còn nß½ng c§y vào nhæng thª lñc bên ngoài tÑc là phü nh§n nhæng khä nång ¤y, tÑc là tñ mình không nhìn nh§n ð¸a v¸ con ng߶i (nhân v¸) cüa mình v§y.

Trong kinh Pháp Hoa, ðÑc Ph§t có k¬ câu chuy®n "cùng tØ lý bäo châu" nhß sau:

Mµt ng߶i kia m¤t ði, ð¬ lÕi trong chiªc áo rách cüa ðÑa con mµt viên ng÷c quý. ÐÑa con không biªt, cÑ ði l¥n h°i nh¶ vä bà con quen thuµc, nhßng r°i chÆng ai giúp ðÞ. sau nh¶ biªt ðß(r)c mình có viên ng÷c trong áo, ðÑa con ¤y tr· nên giàu có sung sß¾ng, không c¥n nh¶ vä ai næa.

Ví dø ðó cho ta th¤y r¢ng con ng߶i phäi tñ khai thác nhæng khä nång sÇn có chÑ không th¬ ði tìm giäi pháp bên ngoài. Ph§t dÕy r¢ng con ng߶i v¯n là ð¤ng tÕo hóa ðã tÕo ra mình, mình gây nghi®p nhân, mình lãnh th÷ nghi®p quä, quy«n nång sáng tÕo và thay ð±i hoàn toàn n½i mình. quan ni®m ¤y xác nh§n giá tr¸ tuy®t ð¯i cüa muôn loài và nh¤t là cüa con ng߶i: vì · con ng߶i, khä nång sáng tÕo và chuy¬n d¸ch biªn cäi có ph¥n mÕnh m¨ h½n.

Con ng߶i phäi hoàn toàn cån cÑ vào tñ lñc ð¬ tñ giäi thoát. Tñ mình, con ng߶i phäi hoÕt ðµng ð¬ biªn ð±i "bi®t nghi®p" và cùng v¾i bao nhiêu "con ng߶i" khác, con ng߶i phäi hoÕt ðµng c÷ng ð°ng ð¬ biªn ð±i "c÷ng nghi®p". Nên, hß, thành, bÕi ð«u do · con ng߶i. Thành Ph§t hay lui v« ð¸a v¸ c¥m thú cûng do · con ng߶i. Xã hµi t¯t ð©p hay x¤u xa ð«u do con ng߶i. V§n mÕng con ng߶i và v§n mÕng xã hµi con ng߶i ð«u do nhæng "con ng߶i" n¡m giæ.

Con ng߶i phäi tñ tin r¢ng chính ý nghî, hành ðµng và ngôn ngæ cüa mình m¾i có th¬ xây dñng ðßþc hÕnh phúc và giäi thoát.

Ð×ng tin tß·ng · nhæng danh t× t¯t ð©p th߶ng hay l×a gÕt con ng߶i. еc l§p, tñ do, hòa bình, nâng ðÞ nhßþc ti¬u, cÑu v¾t nhân loÕi! nhæng danh t× ¤y có giá tr¸ là bao, ð×ng vµi tin tß·ng · chúng, con ng߶i chï c¥n tin tß·ng · hành ðµng cüa chính mình.

Ð×ng tin tß·ng · khoa h÷c. khoa h÷c là mµt lßÞi dao quá s¡c bén mà hi®n gi¶ con ng߶i không ðü sÑc sØ døng. con ng߶i ð×ng tß·ng r¢ng khoa h÷c s¨ giäi phóng cho mình. Không, con ng߶i phäi tñ giäi phóng l¤y mình b¢ng cách c¥m væng ðßþc hß¾ng ði cüa khoa h÷c, lþi døng ðßþc khoa h÷c.

Ð×ng tin tß·ng · chü nghîa và ðäng phái, là nhæng thÑ con ng߶i ð£t ra r°i b¸ m¡c k©t vào t¤t khó gÞ. Chü nghîa và ðäng phái không giäi phóng ðßþc cho con ng߶i, nªu con ng߶i không hoÕt ðµng xÑng ðáng cho sñ giäi phóng cüa chính mình.

Ð×ng tin tß·ng · nhæng nguyên t¡c t± chÑc t¯t ð©p. Nguyên t¡c t± chÑc t¯t ð©p không th¬ thñc hi®n ðßþc nªu không có sñ c¯ g¡ng cüa con ng߶i. Mµt bän hiªn pháp, mµt chánh th¬ dân chü không bäo ðäm ðßþc hÕnh phúc cüa mµt dân tµc. Chính sñ c¯ g¡ng cüa toàn dân ð¬ thñc hi®n hiªn pháp ¤y, thñc hi®n chính th¬ ¤y m¾i ðem lÕi sñ lþi ích thiªt th§t cho m÷i ng߶i.

Và cu¯i cùng, ð×ng tin tß·ng · nhæng lñc lßþng siêu nhiên. Theo lu§t nhân quä xác thñc, con ng߶i tñ tác tñ th÷. Lñc lßþng siêu nhiên chï có th¬ là mµt thÑ thu¯c ð¬ an üi con ng߶i. Không có mµt v¸ th¥n linh nào giæ quy«n thß·ng phÕt cä. Có nhân thì có quä. con ng߶i không th¬ trông c§y mµt lñc lßþng siêu nhiên nào giäi thoát cho mình. con ng߶i không phäi là b÷t bèo, là vô nång, là thø ðµng. con ng߶i có trách nhi®m tñ giäi phóng; tr¯n tránh trách nhi®m ðó, quy trách nhi®m ðó v« cho mµt lñc lßþng siêu nhiên, tÑc là con ng߶i ðã phü nh§n giá tr¸ và nång lñc mình, và nhß thª là ðã phü nh§n "nhân v¸" cüa mình v§y.

Tóm lÕi con ng߶i phäi tin · mình m¾i có th¬ không làm t±n thß½ng ðªn nhân v¸.

4.- SØ døng nhæng khä nång t¯t ð©p ¤y ð¬ tiªn mÕnh trên bß¾c ð߶ng giäi phóng.-- tin tß·ng là ð¬ hành ðµng. con ng߶i tuy ðã tin tß·ng · khä nång cüa mình r°i, nhßng còn phäi sØ døng nhæng khä nång ¤y ð¬ tiªn trên ð߶ng giäi phóng cho mình và cho nhân loÕi. Hành ðµng m¾i là ðµng lñc ðßa con ng߶i ði t¾i.

Tóm lÕi, ð¸a v¸ con ng߶i trong ðÕo Ph§t nâng cao. Và h½n ai hªt, ng߶i Ph§t tØ ý thÑc ðßþc vai trò, khä nång và nhi®m vø cüa mình. Không mê tín vu v½ · nhæng lñc lßþng bên ngoài, cûng không tñ mãn v¾i nhæng ði«u ki®n ít öi, ng߶i Ph§t tØ luôn luôn tìm cách bäo v® và phát tri¬n nhæng khä nång t¯t ð©p cüa con ng߶i và c¯ quyªt ði t¾i, b¢ng tin tß·ng và b¢ng hành ðµng.

(Saigon 2026)