M²i khi ngß¾c m¡t nhìn vû trø, con ng߶i th߶ng bån khoån tñ höi: "Vû trø do ðâu mà có? Nguyên nhân ð¥u tiên cüa vÕn v§t là gì?". Câu höi n¥y ðã ðßþc ð£t ra t× bao gi¶ mà ðªn nay vçn không có ðßþc mµt câu trä l¶i nào thöa ðáng. bao nhiêu trí óc ðã t×ng th¡c m¡c, bån khoån ðau kh± vì nó. Giá mà câu höi kia ðßþc giäi ðáp, có l¨ con ng߶i s¨ sung sß¾ng l¡m, là dù "bu±i mai nghe mà bu±i chi«u chªt" cûng l¤y làm thöa mãn v§y.

Cûng b·i vì n²i kh± ðau th¡c m¡c ¤y cüa loài ng߶i mà các th¥n giáo ra ð¶i. M²i th¥n giáo chü trß½ng mµt v¸ th¥n linh t¯i cao t¯i ðÕi tÕo l§p nên tr¶i ð¤t và muôn v§t. Ðó là Brahma, là Allah, là Jéhovah, là Thßþng Ъ, là Chúa Tr¶i... Bän th¬ cüa các v¸ chúa t¬ ¤y, loài ng߶i không th¬ hi¬u th¤u ðßþc. Quy«n phép tÕo l§p, cÑu v¾t và tr×ng phÕt cüa các v¸ ¤y, trí óc loài ng߶i không th¬ ki¬m soát ðßþc. V« các v¸ ¤y, ng߶i ta không th¬ dùng lý trí ð¬ suy lu§n, chï có th¬ ðem mµt lòng tin ð¬ th×a nh§n mà thôi.

Lòng tin ¤y chính là mµt sñ v² v« an üi, mµt "li«u thu¯c tê" ð¬ con ng߶i có th¬ làm d¸u lÕi trí não ðang b¸ cång thÆng, ðang b¸ kh± ðau vì câu höi trên kia mà thôi.

Ðßa ra mµt "ð¤ng" tÕo hóa ð¬ giäi quyªt v¤n ð« nguyên lai cüa vû trø, thñc ra, cûng giän d¸ và d­ dàng l¡m. Nhßng ðó không phäi là mµt l¯i giäi ðáp hþp lý. Nhæng kë không có ðÑc tin thì không bao gi¶ có th¬ ðßþc an üi mµt cách quá d­ dàng nhß v§y. H÷ vçn có th¬ bån khoån, ðiên dÕi, kh± s· v« câu höi ác nghi®t kia.

Công nh§n mµt ð¤ng tÕo hóa, tÑc là ch§n ðÑng sñ hi¬u biªt cüa con ng߶i lÕi. Ng߶i xßa, khi trông th¤y nhæng hi®n tßþng kÏ bí cüa vû trø, cûng ðã ß¾c mong ðßþc mµt l¶i giäi ðáp có th¬ làm thöa mãn h÷. H÷ không th¬ c¡t nghîa ðßþc các hi®n tßþng ¤y mµt cách khoa h÷c, cho nên ðã c¥u cÑu ðªn nhæng lñc lßþng siêu nhiên, th¥n bí. Gió th±i là b·i th¥n gió ði qua. Nß¾c ng§p là b·i th¥n thüy gi§n dæ. Nªu khoa h÷c mà ch¤p nh§n l¯i trä l¶i ðó thì làm sao khoa h÷c có th¬ tiªn lên mà c¡t nghîa b¢ng thuyªt nhân duyên sinh r¢ng gió là kªt qüa cüa sñ chuy¬n ðµng không khí, r¢ng løt là do nß¾c ngu°n chäy v« quá nhi«u?

T¤t cä nhæng giäi ðáp có tính cách mê tín nhß thª ð«u là nhæng tr· lñc l¾n lao ngån cän bß¾c tiªn cüa trí thÑc nhân loÕi. khi ðã công nh§n r¢ng ð¤ng tÕo hóa ðã sinh ra muôn v§t, không ai còn có th¬ tñ höi r¢ng nguyên do nào ðã tÕo ra ð¤ng tÕo hóa và ð¤ng tÕo hóa nß½ng vào ðâu ð¬ ðßþc phát sinh. Nhß thª, chính ý ni®m v« nguyên nhân ð¥u tiên s¨ làm cho sñ tìm hi¬u cüa ta b¸ ch§n ðÑng hoàn toàn, không th¬ tiªn thêm mµt bß¾c nào næa.

ÐÕo Ph§t chü trß½ng không có nguyên nhân ð¥u tiên. Ý ni®m v« nguyên nhân ð¥u tiên là mµt "v÷ng tß·ng ðiên ðäo" do sñ c¯ ch¤p mê l¥m cüa chúng sinh mà có. Nªu hi¬u ðßþc giáo lý ðÕo Ph§t, ta s¨ th¤y câu höi "nguyên nhân ð¥u tiên là gì?" là mµt câu höi ng¾ ng¦n, bu°n c߶i, không ðáng làm cho chúng ta th¡c m¡c.

Trong nhæng bài trß¾c, chúng ta ðã th¤y r¢ng, theo ðÕo Ph§t; các hi®n tßþng vû trø luôn luôn biªn chuy¬n và sinh di®t, không lúc nào d×ng nghï. Sñ sinh di®t cüa nhæng hi®n tßþng ¤y ðßþc th¬ hi®n trên ð߶ng l¯i nhân duyên (paticca samuppada). Mµt hi®n tßþng phát sinh, không nhæng chï do mµt "nhân" ti«n hæu, mà còn là do vô s¯ các "duyên" (ði«u ki®n giúp cho sñ phát sinh) khác. Các duyên này cûng không phäi tñ nhiên mà có. Chúng cûng là mµt "quä" do vô s¯ "duyên" khác tÕo nên. Nhß thª, "mµt" hi®n tßþng có liên quan (dù g¥n dù xa) v¾i "t¤t cä" các hi®n tßþng cüa vû trø.

Nói "hi®n tßþng" ðây tÑc là nói mµt "dòng hi®n tßþng". B·i vì khi nói ðªn mµt hi®n tßþng, ta th߶ng nghî ðªn cä l¸ch trình phát sinh, trß·ng thành, hß hoÕi, và tan rã (thành, trø, hoÕi, không) cüa hi®n tßþng ¤y. Có thành, trø, hoÕi, không tÑc là có chuy¬n biªn, mà có chuy¬n biªn thì c¯ nhiên nó không phäi là "mµt" hi®n tßþng ð°ng nh¤t b¤t biªn. "Nó" là mµt "dòng hi®n tßþng", b·i vì "nó" cüa phút sau ðã không phäi "nó" cüa phút trß¾c. V¾i lÕi, trß¾c khi "nó" (dòng hi®n tßþng) phát hi®n, ta bäo r¢ng chßa có "nó". KÏ thñc, "nó" ðã có muôn ngàn nhân duyên ti«n hæu r°i, s· dî ta không nh§n ðßþc "nó" là vì ta không th¤y ðßþc "nó" b¢ng c£p m¡t thi¬n c§n mà thôi.

BÕn tôi có "ráp" mµt cái xe ðÕp · saigon t× nåm 1945 tÕi hi®u Dur-Ford, giá 400ð. Cái xe ¤y cû d¥n, hß d¥n, bÕn tôi ðã thay m¤y ± líp, nào ni«ng, nào l¯p, nào vö, nào tåm. BÕn tôi lÕi thay cä tay lái, và v×a r°i, gäy khung xe, bÕn tôi li®ng vào xó hè, không dùng næa. BÕn tôi chï nó mà bäo tôi: "Ðó là chiªc xe tôi mua · saigon nåm 1945 giá 400ð. ðãy" BÕn tôi không ý thÑc ðßþc sñ thay ð±i cüa chiªc xe kia và vçn mµt mñc "ð°ng nh¤t" cái xe nåm nay v¾i cái xe trß¾c ðây 12 nåm. L¨ ra, trong "quá trình" biªn chuy¬n cüa chiªc xe, bÕn tôi phäi th¤y chiªc xe hôm sau khác v¾i chiªc xe hôm trß¾c, và h½n thª næa, chiªc xe phút sau khác v¾i chiªc xe phút trß¾c...

T® h½n næa là bÕn tôi cho r¢ng chiªc xe chï "có" t× khi bÕn tôi mua và "hªt có" t× khi nó gäy khung. BÕn tôi không biªt r¢ng chiªc xe ðã "có" t× trß¾c khi bÕn tôi mua, và h½n næa, "có" t× vô thï, trong các nhân và duyên cüa nó. BÕn tôi lÕi cûng không biªt r¢ng cái xe vçn "có" sau khi nó gäy khung, hß hoÕi n¢m sau xó hè. Nó n¢m ðó, n¢m mãi ðó ð¬ biªn chuy¬n, ð¬ tiªp tøc dòng ðång lßu nhân quä cüa nó, tß½ng quan và tß½ng duyên v¾i vÕn v§t khác. con cüa bÕn tôi s¨ tháo mµt cái chuông l¡p vào xe nó, biªt ðâu. Cháu cüa bÕn tôi s¨ tháo mµt cái tåm ð¬ mài nh÷n, làm chiªc dùi ðóng sách, biªt ðâu. Và biªt ðâu ð¯ng s¡t còn lÕi ¤y s¨ "luân h°i" vào trong mµt døng cø khác b¢ng kim khí ...

BÕn tôi ch¤p r¢ng chï có mµt cái xe ð°ng nh¤t b¤t biªn, mà kÏ thñc, chï có mµt hi®n tßþng "xe" luôn luôn chuy¬n biªn. Ðó là "v÷ng tß·ng'' thÑ nh¤t.

BÕn tôi, vì cái ý thÑc vø lþi, chï c¡t xén mµt giai ðoÕn cüa thñc tÕi ð¬ mà cho r¢ng "có", và cho t¤t cä nhæng giai ðoÕn trß¾c và giai ðoÕn sau ð«u là "không". Cái quan ni®m v« có và không sai lÕc ¤y là mµt "v÷ng tß·ng" thÑ hai.

Hai thÑ v÷ng tß·ng kia phän chiªu mµt nh§n thÑc sai l¥m chung cho t¤t cä m÷i ng߶i.

Muôn vàn hi®n tßþng có biªn chuy¬n, vì thª có sinh di®t thành hoÕi, nên ta cäm th¤y cái có và cái không cüa vÕn v§t. quan ni®m v« có và không cüa chúng ta hoàn toàn do sñ sinh di®t cüa ngàn muôn hi®n tßþng mà có. KÏ thñc, muôn ngàn hi®n tßþng chï kª tiªp nhau mà phát hi®n theo lu§t tß½ng quan tß½ng duyên, cái có và cái không cüa chúng chï là giä tß·ng do trí óc "v÷ng tß·ng" cüa ta tÕo ra mà thôi. Không có gì thêm vào, cûng không có gì b¾t ði. "Rien ne se crée, rien ne se perd" câu nói này th§t là chí lý. V§y thì có và không chï là nhæng giä tß·ng cüa các hi®n tßþng sinh di®t. Trí óc ta nh§n "có", là khi nào ta th¤y ðßþc mµt hi®n tßþng do nhân duyên c¤u hþp; trí óc ta nh§n "không" khi ta th¤y hi®n tßþng ¤y theo nhân duyên mà tan rã. Cái "có, không" cüa ta quan ni®m, là cái có, không cüa các ðþt sóng, chÑ không phäi cüa nß¾c. Muôn ngàn ðþt sóng th¤p, cao, l¾n, bé, ðua nhau thành, hoÕi, có, không; còn nß¾c (bän th¬ cüa muôn ngàn ðþt sóng ¤y) vçn không bao gi¶ ch¸u lu§t có, không, thành, hoÕi cüa các ðþt sóng v¯n là hi®n cüa mình.

V« m²i ðþt sóng, ta có th¬ phân bi®t ð¥u ðuôi, m¤t còn, to nhö. Nhæng danh t× này chï ð¬ nói cho sinh di®t cüa các làn sóng, không th¬ gán vào cho nß¾c.

V« các hi®n tßþng, ta phân bi®t có thï, có chung, có nhân , có duyên, có l¾n, có nhö. Nhßng nhæng danh t× thï chung, nhân duyên, l¾n nhö ¤y không th¬ gán cho vû trø, cho thñc tÕi, cho bän th¬. Hi®n tßþng tuy còn m¤t sinh di®t, bän th¬ vçn b¤t biªn, tr߶ng t°n. hai ð¥u ðòn cân tuy có lên xu¯ng, có ch§m mau, có sau trß¾c, nhßng chính bän thân cái ðòn cân vçn là cái ðòn cân, không có lên xu¯ng, ch§m mau, sau trß¾c gì cä.

Thñc tÕi là cä mµt cái gì vßþt ra khöi sinh di®t, t°n vong, không có. Thª mà ng߶i ta n· nào xem thñc tÕi nhß là nhæng hi®n tßþng có sinh di®t, có thï chung, và b¡t trí óc phäi tìm ra "nguyên nhân ð¥u tiên" cüa nó.

Trong bi¬n sinh di®t, "mµt" hi®n tßþng là nhân cho "t¤t cä" các hi®n tßþng khác, và cûng là quä do t¤t cä m÷i hi®n tßþng khác làm nhân. "Mµt" do "t¤t cä" mà thành, "t¤t cä" ð«u do "mµt" mà phát hi®n. trong mµt có t¤t cä, trong t¤t cä có mµt, lý "nh¤t tÑc nh¤t thiªt, nh¤t thiªt tÑc nh¤t" ¤y v¯n là cån bän cüa lu§t nhân duyên tß½ng hþp tß½ng thành.

Trong thª gi¾i tß½ng quan tß½ng duyên nhi®m m¥u cüa hi®n tßþng, trí óc ta có t§t c¡t xén, phân chia thành t×ng cá th¬ riêng bi®t r°i ði tìm mµt nguyên nhân cho cá th¬ ¤y.

Quan ni®m nhân quä mµt chi«u (mµt nhân mµt quä) cüa aristote ngày xßa ðã là sai lÕc l¡m r°i. nay mu¯n ngßþc dòng nhân quä mµt chi«u ¤y ð¬ tìm ðªn nguyên nhân ð¥u tiên th§t không còn gì dÕi dµt và ngây ngô h½n næa.

Các giä tß¾ng sinh di®t, có không, chung thï, hoàn toàn do óc vô minh, v÷ng tß·ng cüa con ng߶i tÕo ra cä. Mµt ngày kia, th¬ nh§p vào Thñc TÕi, vào cuµc s¯ng muôn ð¶i, ta không còn th¤y nhæng giä tß¾ng sinh di®t có không kia næa. Thñc tÕi là thñc tÕi. Nó không "có" và không "không" nhß các hi®n tßþng sinh di®t. Thñc tÕi vßþt ra ngoài giä tß¾ng có không. Nªu nhß thñc tÕi có "có", thì cái "có" ¤y chÆng phäi là cái "có" cüa giä tß¾ng nhân duyên. Nªu nó có "không", thì cái "không" ¤y cûng chÆng phäi là cái "không" cüa giä tß¾ng nhân duyên. Thñc tÕi không "có" mµt cách giä tÕm nhß hi®n tßþng sinh di®t, nên g÷i là "di®u hæu"; thñc tÕi không "không" mµt cách giä tÕm nhß hi®n tßþng sinh di®t nên g÷i là "chân không".

Di®u hæu và chân không là hai danh t× dùng ð¬ mô tä thñc tÕi b¤t biªn, b¤t sinh, b¤t di®t, vô thï, vô chung. con ng߶i khi th¬ nh§p vào lòng thñc tÕi thì bao nhiêu giä tß¾ng sinh, di®t, thành, hoÕi, thï, chung ð«u tiêu tan cä.

Ь làm sáng tö nguyên lý này, ta nên l¤y mµt thí dø:

Mµt hôm, ta trông th¤y mµt chú bé müm mïm d­ thß½ng, tay chân h°ng hào n¢m ngü trong nôi. M߶i nåm sau, ta tr· v«, trông th¤y mµt c§u bé tay chân cÑng cát, chÕy nhäy nô ðùa và tö ra r¤t láu lînh. ta bäo: "Chà, c§u bé mau l¾n làm sao". trong trí, ta hình dung mµt c§u bé lúc m¾i sinh, ta so sánh hình änh ¤y v¾i hình änh bây gi¶, ta th¤y có biªn chuy¬n, có trß¾c sau, có l¾n nhö, nghîa là có th¶i gian. cha m© cüa c§u bé thì ít suy tß·ng nhß ta và ít th¤y nhß ta. H÷ · g¥n c§u bé luôn, và không th¤y c§u bé "mau l¾n" nhß ta th¤y. Nhßng nªu c¯ ng°i nh¾ lÕi mµt vài hình bóng ngày xßa cüa c§u bé và ðem so sánh nhæng hình bóng ðó v¾i hình änh bây gi¶, h÷ cûng th¤y ðßþc mµt ít nhæng biªn chuy¬n, ð±i thay. Ъn nhß chính c§u bé ¤y thì c§u không h« có cäm tß·ng r¢ng c§u ðã l¾n, c§u ðã biªn chuy¬n hàng nåm, hàng ngày, hàng giây phút. C§u không cäm nh§n ðßþc sñ sinh di®t cüa các tª bào trong c½ th¬ c§u. C§u không có nhæng ý tß·ng v« sinh di®t, trß¾c sau, l¾n nhö, biªn chuy¬n hay không biªn chuy¬n; tóm lÕi, trong snh hoÕt bän thân, c§u không có ý thÑc v« không gian và th¶i gian. Vì sao thª? Vì chính c§u là thñc th¬, c§u ðã "th¬ nh§p vào thñc tÕi". Nªu c§u tñ ð¯i tßþng hóa ð¬ suy nghi®m, c§u h°i tß·ng mµt vài hình änh cû cüa bän thân r°i ðem so sánh nó v¾i hình änh hi®n th¶i cüa mình, c§u c¯ ý thÑc ðßþc r¢ng các tª bào trong c½ th¬ c§u ðang sinh di®t t×ng giây phút, thì c§u s¨ cäm th¤y t¤t cä nhæng biªn chuy¬n, sinh di®t, thành hoÕi, thï chung, còn m¤t, nghîa là c§u s¨ th¤y có th¶i gian và không gian. Chính vì "ð¯i tßþng hóa" mình nhß v§y, nên c§u sinh ra lo sþ, suy nghî, bñc d÷c ... Giá ð×ng bao gi¶ c§u "ð¯i tßþng hóa" mình cä, thì c§u s¨ su¯t ð¶i s¯ng trong an lÕc h°n nhiên.

V§y con ng߶i n¢m trong thñc tÕi, con ng߶i chính là thñc tÕi, là nhæng hi®n tßþng cüa thñc tÕi b¤t sinh b¤t di®t. Vì vô minh, con ng߶i ðã "ð¯i tßþng hóa" thñc tÕi, cho nên ðã lo sþ, bu°n vui, thß½ng ghét, ðã kh± ðau vì nhæng giä tß¾ng sinh di®t, thành hoÕi, thï chung. Và nay con ng߶i lÕi mu¯n ðiên ðäo thêm, kh± ðau kh¡c khoäi thêm, cho nên m¾i bôn ba ði tìm cái "b¡t ð¥u" cüa vû trø, cái "nguyên nhân ð¥u tiên" hß äo không bao gi¶ có v§y.