Trong bài thuyªt pháp ð¥u tiên tÕi v߶n Lµc Uy¬n, ðÑc Ph§t Thích ca giäng giäi giáo lý TÑ Ðª và có ð« c§p ðªn v¤n ð« kh± cùng phß½ng pháp di®t kh±.

Danh t× ''Dukkham ariyasaccam'' th߶ng ðßþc các nhà h÷c giä d¸ch là ''Kh± Ъ'', là ''Chân lý v« sñ kh±'' thành thØ m÷i ng߶i cÑ an trí r¢ng ðÕo Ph§t chü trß½ng cuµc ð¶i chï toàn là kh± ðau.

L¯i phiên d¸ch ¤y không ðßþc chính xác l¡m và ðã làm cho nhi«u ng߶i hi¬u l¥m. B·i vì chï nh§n chæ ''dukkha'' v¾i cái nghîa h©p cüa nó nhß thª, nên l¡m kë cho ðÕo Ph§t là bi quan yªm thª.

Thñc ra, ðÕo Ph§t không phäi bi quan, cûng nhß không phäi lÕc quan. ÐÕo Ph§t nhìn cuµc ð¶i mµt cách khách quan, thñc tÕi. ÐÕo Ph§t không ru ng߶i trong gi¤c m½ thiên ð߶ng.

ÐÕo Ph§t không phü nh§n nhæng cái vui (lÕc th÷) cüa cuµc ð¶i, và trái lÕi, còn công nh§n nhi«u hình thÑc cüa cái vui v§t ch¤t hay tinh th¥n, quy ð¸nh cho gi¾i tÕi gia và cho cä gi¾i xu¤t gia næa. Nhßng nhæng cái vui ¤y, cûng nhß nhæng cái kh± (kh± th÷) ð«u n¢m g÷n trong dukkha cä. Dù cho con ng߶i có th¬ ðÕt ðªn nhæng trÕng thái thi«n ð¸nh cao siêu khoái lÕc · t§n ''Không vô biên xÑ thiên'' hay ''ThÑc vô biên xÑ thiên'' ði næa, thì nhæng cái lÕc th÷ siêu thoát ¤y cûng vçn còn n¢m · trong dukkha nhß th߶ng, b·i vì con ng߶i chßa thoát ðßþc tam gi¾i vô th߶ng và hß giä.

V§y bän ý cüa ðÑc Ph§t khi dÕy giáo lý TÑ Di®u Ъ không phäi là mong cho con ng߶i tr¯n tránh kh± th÷ ð¬ ði tìm lÕc th÷. Kh± th÷ và lÕc th÷ ð«u n¢m trong dukkha. Giäi thoát là giäi thoát khöi cái dukkha ¤y, chÑ không phäi tr¯n kh± tìm vui mµt cách quá t¥m th߶ng.

Dukkha cûng có th¬ g÷i là kh±, nªu ta hi¬u chæ ''kh±'' không phäi là kh± th÷. Và giäi thoát cûng có th¬ ðßþc là vui nªu nªu ta hi¬u chæ vui không phäi là lÕc th÷.

Ta l¤y mµt câu chuy®n là thí dø cho d­ hi¬u: hai con gà ðang cãi nhau v« vui và kh± · trong lòng. Chúng ðàm lu§n v« cái ngon, dÞ cüa nhæng lúa ngô mà ng߶i ta ðem t¾i cho chúng ån, và cho r¢ng ån ngô là vui, ån thóc là kh± v.v... nhßng chúng không biªt r¢ng mµt lát næa chúng s¨ b¸ ðem ði làm th¸t.

Cái vui và cái kh± mà chúng ta ðang bàn ¤y chï là thÑ ''vui kh± trong lòng'', mµt thÑ vui kh± giä äo, không ðáng g÷i là vui kh±. Vì sao? Chúng nó s¡p b¸ ån th¸t; g÷i là ''vui, kh±'' nhæng cái möng manh ch¯c lát · trong lòng thì có nghîa lý gì? V§y cái kh± mà chúng phäi tránh, không th¬ chï là cái kh± nhö nh£t kia, mà là mµt cái kh± to l¾n: cái kh± b¸ nh¯t trong l°ng và s¡p b¸ ðem làm th¸t. Cái kh± này cûng nhß dukkha v§y, nghîa là bao g°m nhæng kh± th÷ và lÕc th÷ giä äo, nh¤t th¶i, xây dñng trên vô th߶ng, vô ngã. Cái vui chân th§t cüa hai con gà phäi tìm ðªn, không th¬ chï là cái vui nhö nh£t trong l°ng, mà là mµt cái vui to l¾n: cái vui ðßþc s± l°ng và khöi b¸ ðem làm th¸t. Cái vui này cûng nhß cái vui giäi thoát v§y.

V¤n ð« kh± vui cüa con ng߶i cûng thª. Nhæng kh± th÷ và lÕc th÷ ð«u xây dñng trên sñ v§t vô th߶ng vô ngã, cho nên ð«u g÷i là dukkha. ÐÕo Ph§t chü trß½ng phäi giäi thoát dukkha. Giäi thoát dukkha tÑc là tìm ðªn cái vui hoàn toàn, cái vui không bao gi¶ sþ tan biªn vì vô th߶ng, cái vui khác hÆn nhæng lÕc th÷ mong manh.

Ðã có mµt quan ni®m nhß thª v« dukkha, bây gi¶ ta m¾i tÕm dùng chæ kh± ð¬ thay cho chæ dukkha, và xét v« chæ kh±, chæ kh± g°m có nhæng nghîa vô th߶ng vô ngã, hß ngøy và h± tß½ng ð¯i kháng, chæ kh± bao g°m cä kh± th÷ và lÕc th÷.

Kh± (Dukkha) có ba hình trÕng sau ðây:

1 Kh±-kh± (dukkha - dukkha)

2 HoÕi-kh± (viparinama - dukka) và

3 Hành-kh± (sankhara - dukkha).

T¤t cä nhæng kh± th÷ cüa kiªp s¯ng nhß sinh, già, b®nh, chªt, ghét nhau mà b¸ g¥n nhau, yêu nhau mà b¸ xa nhau, ßa mu¯n mà không ðßþc toÕi nguy®n...., tóm lÕi nhæng ðau kh± v« th¬ xác và tâm linh ð«u ðßþc li®t vào loÕi kh±-kh± (Dukkha = kh± th÷).

Nhæng cäm giác lÕc th÷ cüa ð¶i s¯ng không th¬ nào còn mãi ðßþc, vì thª ð«u r¤t vô th߶ng. Trß¾c sau, chúng cûng tan m¤t. khi chúng tan m¤t thì phát sinh mµt kh± th÷. V§y sñ chuy¬n biªn di®t hoÕi này, nguyên do cüa kh±-kh±, cûng n¢m trong dukkha và ðßþc li®t vào hÕng hoÕi kh± (Dukkha = biªn hoÕi).

Hình trÕng thÑ ba là hành kh±, quan h® h½n nhi«u. — ðây, chúng ta phäi tìm hi¬u thª nào là mµt ''chúng sinh'', mµt ''cá nhân'', hay mµt ''cái ta''. theo ðÕo Ph§t, cái mà con ng߶i g÷i là ''CÁI TA'' (le moi) ¤y, v¯n là sñ t±ng hþp cüa nåm u¦n (ngû u¦n: les cinq khandhas). Ph§t dÕy:

''Tóm lÕi, ngû u¦n là kh±''

(Sankhittena pancupa danakkhandha dukkha).

C¥n phäi hi¬u r¢ng: Ngû u¦n và kh± (Dukkha) không phäi là hai vi®c khác nhau. Chính ngû u¦n là dukkha v§y. U¦n có nghîa là nhæng yªu t¯ cüa sinh tØ, ngån che chân lý.

U¦n thÑ nh¤t là v§t ch¤t, g÷i là s¡c u¦n (Rupak - khandha). trong s¡c u¦n, có b¯n yªu t¯ g÷i là tÑ ðÕi chüng và nhæng chuy¬n hóa v§t do b¯n yªu t¯ ¤y c¤u thành. B¯n yªu t¯ ðó là:

- Yªu t¯ cÑng (éléments de solidité)

- Yªu t¯ lßu ðµng (éléments de fluidité)

- Yªu t¯ nång lñc (énergie) và

- Yªu t¯ chuy¬n ðµng (mobilité).

Trong ðÕi tÕng trung Hoa, ng߶i ta th߶ng g÷i tÕm là ð¸a, thüy, höa, phong.

Trong nhæng chuy¬n hóa v§t (dérivés) cüa tÑ ðÕi chüng, ta th¤y có: ngû cån (nåm cäm quan), ngû tr¥n (ð¯i tßþng cüa nåm cäm quan ¤y). Tóm lÕi, t¤t cä v§t ch¤t ð«u n¢m trong s¡c u¦n.

U¦n thÑ hai là cäm giác, g÷i là th÷ u¦n (vedanak - khandha). Th÷ u¦n g°m nhæng cäm giác vui (khoái lÕc), kh± (ðau kh±) và không vui không kh± (xã th÷), phát sinh do sñ tiªp xúc giæa cäm quan và ngoÕi cänh.

U¦n thÑ ba là tri giác, g÷i là tß·ng u¦n (sannak - khandha). Tß·ng u¦n là nhæng tri giác cüa con ng߶i khi giác quan và ý thÑc tiªp xúc ngoÕi cänh.

U¦n thÑ tß là sñ suy tß tác ðµng cüa tâm lý, g÷i là hành u¦n (sankharak - khandha). Ðó là nhæng hoÕt ðµng tâm lý cüa con ng߶i, có th¬ là thi®n, là ác, và có th¬ tÕo nên nghi®p nhân, nghi®p quä. Ví dø nhß sñ gi§n dæ, sñ tham mu¯n, sñ kiêu cång, sñ tin tß·ng, sñ quyªt ð¸nh... Có t¤t cä 51 ''Hành'' nhß v§y, mà duy thÑc h÷c g÷i là ''Tâm s·'' (propriétés mentales).

U¦n thÑ nåm là tác døng nh§n biªt, tri thÑc, g÷i là thÑc u¦n (vinnanak - khandha). ThÑc u¦n là tác døng phân bi®t, hi¬u biªt, ch¤p ngã, duy trì änh hß·ng, kinh nghi®m, và duy trì sinh mÕng.

Giäi nghîa v« ngû u¦n nhß thª là giäi nghîa mµt cách r¤t s½ lßþc. V§y thì cái ''TA'' ðßþc c¤u tÕo nên do nåm ''u¦n'' ¤y. Nåm u¦n ð«u vô th߶ng, chuy¬n biªn, sinh di®t biªn di trong t×ng giây phút. VÕn v§t n¯i tiªp nhau ð¬ sinh di®t, không có thñc th¬ (substantiatité). V§y không có gì ðáng g÷i là ''TA'' tr߶ng tÕi và b¤t biªn cä.

Ai cûng phäi công nh§n r¢ng trong nåm u¦n s¡c, th÷, tß·ng, hành và thÑc không có u¦n nào g÷i ðßþc là ''TA'' cä. Nhßng khi nåm u¦n ¤y, g°m có hai ph¥n v§t ch¤t (s¡c pháp) và tinh th¥n (tâm pháp) - tß½ng quan, tß½ng duyên, tác ðµng và hòa hþp lçn nhau thành nhß mµt cá th¬ sinh lý tâm lý, ta li«n có ý tß·ng v« mµt cái ''TA'' tr߶ng t°n b¤t biªn ¤y chÆng qua chï là mµt sñ mê l¥m c¯ ch¤p mà duy thÑc h÷c g÷i là ''Ngã si'' và ''Ngã kiªn''.

Nåm u¦n kia chính là bän thân cüa DUKKHA, cüa kh±, và · ðây, ngû u¦n ðßþc g÷i là hành kh± (Dukkha = ngû u¦n vô ngã).

L¶i giäi thích v« kh± ðª này chÆng khác gì l¯i bi®n giäi v« giáo lý vô th߶ng vô ngã. Lý vô th߶ng vô ngã là mµt lý r¤t thñc, ðúng v¾i nhæng xét nghi®m cüa m÷i ng߶i. Không phäi vì th¤y vÕn v§t là vô th߶ng vô ngã mà t¤t cä nhæng ng߶i Ph§t tØ ð«u sinh ra bu°n r¥u chán nän. Trái lÕi. Mµt Ph§t tØ có ðßþc nh§n thÑc và chÑng nghi®m ðßþc lý vô th߶ng vô ngã, là mµt ng߶i sung sß¾ng nh¤t ð¶i. Ng߶i ¤y s¨ nhìn cuµc ð¶i v¾i ðôi m¡t bình tînh, an lÕc. Sñ thành hoÕi, sinh di®t cüa vÕn v§t không lay chuy¬n ðßþc tâm h°n ng߶i, không làm cho ng߶i phäi ðau kh±, lo l¡ng, b°n ch°n, bån khoån, th¡c m¡c. ÐÑc Ph§t và các v¸ ð® tØ chÑng ngµ th߶ng có mµt nét m£t tr¥m tînh, tß½i vui, an lÕc. Nø c߶i b¤t di®t cüa các pho tßþng ngày xßa ðã nói lên ðßþc nhæng cái vui an nhiên giäi thoát ¤y.

Trên phß½ng di®n nhân sinh, ðÕo Ph§t không dÕy ng߶i chï r¶i bö kh± th÷ mà ði tìm lÕc th÷, nh¤t là thÑ lÕc th÷ do døc v÷ng gây nên. Cûng không phäi ðÕo Ph§t chü trß½ng r¢ng lÕc th÷ cûng chï là kh± th÷. ÐÕo Ph§t chï dÕy con ng߶i di®t tr× nhæng nguyên nhân gây nên kh± th÷. Nhæng khoái lÕc døc v÷ng cûng là nguyên nhân gây nên kh± th÷.

Di®t døc v÷ng, thêm t× bi ð¬ làm v½i b¾t ðau kh± cüa kiªp s¯ng. Nhßng møc ðích cao cä cüa ðÕo Ph§t phäi là ðßþc giäi thoát, nghîa là chÑng nghi®m ðßþc lý vô th߶ng vô ngã, thoát ra ngoài nhæng ràng buµc và lung lÕc cüa sñ v§t ðang thành hoÕi biªn d¸ và nhìn nhæng thành hoÕi ¤y v¾i mµt tâm trÕng an lÕc, h°n nhiên.