Thñc ra, ðÕo Ph§t chü trß½ng r¢ng sau khi con ng߶i chªt, không có cái gì thoát ra ngoài xác thân ð¬ r°i nh§p vào mµt xác thân khác cä. Nhß chúng ta ðã th¤y trong bài trß¾c, ðÕo Ph§t dÕy r¢ng sinh mÕng là sñ c¤u hþp liên tøc cüa ngû u¦n, tÑc là nhæng yªu t¯ sinh lý, tâm lý (s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc). S¡c u¦n là ph¥n v§t ch¤t. Th÷ u¦n (sensations), tß·ng u¦n (perceptions), hành u¦n (formationss mentales) và thÑc u¦n (conscience) là ph¥n tinh th¥n. Nhæng tác døng tinh th¥n n¥y chï có th¬ ''hi®n hành'' ðßþc khi có cån cÑ phát sinh. Cån cÑ phát sinh ðó là ph¥n th¬ xác, sinh lý; cûng vì thª mà th¬ xác ðßþc g÷i là thân cån. Nªu thân cån thiêu hoÕi, các tác døng tâm lý kia không hi®n hành næa mà tr· lÕi thª ti«m phøc, nghîa là tr· thành chüng tØ.

Nªu cån thân là mµt c¤u hþp cüa tÑ ðÕi chüng, luôn luôn chuy¬n biªn, thì nhæng tác døng tinh th¥n kia cûng hþp thành mµt dòng liên tøc biªn ðµng không ng×ng. con ng߶i cüa ta ð±i m¾i t×ng giây phút; thân xác trong gi¶ phút trß¾c. Dòng tâm lý kia cûng v§y, luôn luôn biªn ðµng. M²i phút, có nhæng cäm giác m¾i, nhæng tß tß·ng m¾i, ðªn thay cho nhæng cäm giác và nhæng tß tß·ng cû ðang phai d¥n, ho£c ðang nép sâu vào ký Ñc - ðang lùi v« ti«m thª chüng tØ - Vì luôn luôn biªn chuy¬n, nên dòng tâm lý ¤y không phäi là mµt cá th¬ ð°ng nh¤t, vînh cæu, do ðó, không th¬ g÷i là mµt bän ngã ðßþc. Cái mà ng߶i ta cho là linh h°n phäi là mµt bän ngã ð°ng nh¤t, b¤t biªn, làm chü th¬ cho sinh mÕng. — ðây, ðÕo Ph§t chü trß½ng không có bän ngã, nghîa là không có linh h°n: nhæng tác døng tâm lý cüa con ng߶i vçn chï là nhæng tác døng tâm lý. Chúng phát hi®n và hoÕt ðµng khi có ði«u ki®n (thân cån sinh hoÕt) và tr· v« trÕng thái chüng tØ ti«m phøc khi các ði«u ki®n kia tan rã (thân cån tiêu hoÕi).

Nhi«u ng߶i quä quyªt r¢ng núp sau các hi®n tßþng sinh lý v§t lý luôn luôn biªn chuy¬n kia, phäi có mµt yªu t¯ b¤t biªn. Chính yªu t¯ ðó là linh h°n, và chính linh h°n ðó tñ nh§n mình là mµt bän ngã. Nªu không có linh h°n ðó thì làm sao giäi nghîa ðßþc cái tính ch¤t ð°ng nh¤t nó t°n tÕi qua m÷i biªn chuy¬n, tính ch¤t ð°ng nh¤t mà m÷i ng߶i ð«u cäm th¤y · tñ thân mình ho£c · bän thân mµt ng߶i khác.

Nhßng xét kÛ, tính ch¤t ð°ng nh¤t ¤y chÆng c¥n ðòi höi sñ hi®n hæu cüa mµt bän ngã, mµt linh h°n nào cä.

Nåm ngoái, tôi có mua mµt chiªc ghª g² ð¬ ng°i. Nåm nay, cái ghª ¤y ðã cû ði nhi«u, ðã thay ð±i nhi«u, vì nó ðã gäy m¤t mµt cái chân và tróc m¤t l¾p väy · ngoài. tuy nhiên tôi vçn biªt r¢ng cái ghª ¤y chính là cái ghª mà tôi mua nåm ngoái. V§y thì do ðâu mà tôi nh§n ra ðßþc tính ch¤t ð°ng nh¤t cüa cái ghª trong ''l¸ch trình biªn chuy¬n'' cüa nó? Phäi chång vì cái ghª kia có chÑa ðñng mµt ''yªu t¯ b¤t biªn'', mµt linh h°n? Nªu thª cái ''yªu t¯ b¤t biªn'' ¤y cüa cái ghª m¾i ðßþc g÷i là gì? ChÆng l¨ g÷i là linh h°n cüa cái ghª, hay là bän ngã cüa cái ghª ?

Cho nên, không có yªu t¯ nào b¤t biªn, nghîa là không có linh h°n, không có bän ngã. Chï có nhæng hi®n tßþng v§t lý và tâm lý chuy¬n biªn.

V§y thì nh¶ ðâu mà ta cäm th¤y tính ch¤t ð°ng nh¤t cüa mµt v§t? theo Ph§t H÷c s· dî qua sñ chuy¬n biªn ta vçn cäm th¤y có mµt cái gì ð°ng nh¤t là vì ta có mµt v÷ng tß·ng. ThÑ v÷ng tß·ng ðó do giä tß¾ng liên tøc gây nên.

Các hi®n tßþng luôn luôn biªn di®t và sinh thành, t× chüng tØ tr· nên hi®n hành, t× hi®n hành quay v« chüng tØ. Sñ biªn di®t sinh thành ¤y xäy ra mau chóng quá ðªn n²i ta không nh§n th¤y k¸p và ta tß·ng có mµt tính cách ð°ng nh¤t cüa cá v§t qua th¶i gian biªn chuy¬n. Cûng nhß khi ta quay mµt ð¯m lØa thành vòng tròn, ta th¤y có mµt ''vòng tròn lØa'' t°n tÕi, kÏ thñc vòng tròn ¤y chï là mµt giä tß¾ng liên tøc, c¤u hþp nên do nhæng ð¯m lØa luôn luôn ð±i m¾i.

G÷i là nhæng ð¯m lØa luôn luôn ð±i m¾i vì tÕo nên vòng tròn ðó không phäi chï là mµt ð¯m lØa mà là vô s¯ ð¯m lØa. Яm lØa sau vì cháy trên mµt ch¤t cüi khác nên ðã không phäi là ð¯m lØa trß¾c næa. Nhß thª ð¯m lØa · phía trên vòng tròn ðã không phäi là ð¯m lØa phía dß¾i vòng tròn. tuy v§y, ð¯m lØa sau cûng không phäi là mµt ð¯m lØa khác hÆn ð¯m lØa trß¾c. Vì nªu không có ð¯m lØa trß¾c thì cûng s¨ không có ð¯m lØa sau. Яm lØa trß¾c làm nhân cho ð¯m lØa sau. Dây liên tøc ðó ðã gây cho ta v÷ng tß·ng v« tính cách ð°ng nh¤t. Ь hi¬u rõ, ta nên ð÷c ðoÕn n¥y trong kinh ''Di lan Ðà v¤n ðÕo'' (les questions du Milinda):

* ''N¥y ÐÕi Vß½ng! Nªu có ng߶i th¡p mµt ng÷n ðèn lên, ng÷n ðèn có th¬ cháy su¯t ðêm ðßþc không?''

* ''BÕch Ngài, ng÷n ðèn có th¬ cháy ðªn sáng''.

* ''V§y ng÷n lØa ðèn lúc canh mµt có phäi chính là ng÷n lØa ðèn lúc canh hai không? ''

* ''BÕch Ngài, Không ''.

* ' Ng÷n læa lúc canh hai v¾i ng÷n læa lúc canh ba có phäi là mµt không?''

* '' BÕch Ngài, cûng không phäi''.

* ''V§y thì canh mµt có mµt cây ðèn, canh hai có mµt cây ðèn khác, và canh ba có mµt cây ðèn khác næa chång? ''.

* ''BÕch Ngài, không. Ánh sáng su¯t ðêm chï do mµt cây ðèn mà töa ra thôi ''.

* '' ÐÕi Vß½ng! Sñ liên tøc cüa mµt ng߶i hay mµt v§t cûng v§y. con ng߶i cüa phút n¥y sinh, thì con ng߶i cüa phút trß¾c di®t, dòng liên tøc không ng×ng. con ng߶i phút sau không phäi là ''mµt'' v¾i con ng߶i phút trß¾c, nhßng cûng không phäi là ''khác'' v¾i con ng߶i phút trß¾c. Nhß thª, con ng߶i liên tøc mãi cho ðªn giai ðoÕn cu¯i cùng cüa ý thÑc bän ngã''.

Ta có th¬ tÕm ví xác thân ta v¾i cây ðèn, b¤c, d¥u; và tinh th¥n ta v¾i ng÷n lØa ðèn, cä hai ð«u biªn chuy¬n không d×ng, không phäi ''ð°ng nh¤t'' mà cûng không phäi ''sai d¸'' (phi nh¤t phi d¸).

Bän thân ta (g°m cä tinh th¥n lçn v§t ch¤t) không phäi là mµt cá th¬ ð°ng nh¤t b¤t biªn, mà là mµt dòng liên tøc th߶ng biªn. Chính cái giä tß¾ng "mµt dòng liên tøc' ¤y ðã gây cho ta ý ni®m v« tính cách ð°ng nh¤t cüa m÷i v§t và cüa chính bän thân ta.

Nªu không có mµt bän ngã b¤t biªn, mµt linh h°n - thì cái gì ði luân h°i, cái gì ði ð¥u thai, cái gì làm chü th¬ cho dòng sinh tØ?

Câu höi ¤y là mµt th¡c m¡c l¾n lao cho nhi«u ng߶i. Chúng ta th߶ng th¤y trong kinh Ph§t có nhæng câu chuy®n luân h°i nhân quä mà trong ðó, mµt ng߶i chªt · thành ba la NÕi có th¬ ð¥u thai thành mµt con v§t · thành ca TÏ La...V§y cái gì thoát khöi xác thân ng߶i kia ð¬ ði ðªn thành ca TÏ la nh§p vào xác con v§t n÷? Làm sao cái chªt cüa mµt sinh v§t lÕi ðßþc n¯i tiªp v¾i cái sanh cüa mµt sinh v§t khác?

Ta ðã th¤y r¢ng ðÕo Ph§t không công nh§n linh h°n, và do ðó không nh§n r¢ng có linh h°n di chuy¬n. ÐÕo Ph§t chï chü trß½ng nhân quä (Patica Samuppada): mµt h§u quä nào phát sinh cûng phäi có nhæng nguyên do ti«n hæu. Còn døc v÷ng, còn ham mu¯n thì vçn còn sñ s¯ng. trong th¶i gian døc v÷ng còn t°n tÕi, các chüng tØ trong a LÕi gia ph¥n nhi«u còn là hæu l§u, nghîa là còn khuynh hß¾ng phát hi®n sinh tØ.

Nªu sau khi ð¶i s¯ng ch¤m ðÑt mà døc v÷ng ð«u ðã tiêu di®t hªt, vô minh không còn hi®n hæu và các chüng tØ ðã tr· thành vô l§u. a LÕi gia tr· v« th¬ nh§p v¾i bän th¬ sáng su¯t, thì dòng sinh mÕng không còn tiªp di­n næa. Nhßng nªu døc v÷ng vçn còn, thì a LÕi gia còn n¢m trong trÕng thái ô nhi¬m, chßa có th¬ giäi thoát luân h°i ðßþc. do ðó, dòng sinh m®nh phäi ðßþc tiªp n¯i.

Trong cu¯n "The dhamma of Buddha", ÐÕi ÐÑc jagdish kasyapa có viªt mµt ðoÕn ðÕi ý nhß sau v« v¤n ð« luân h°i" ai cûng biªt tr§n gi£c tråm nåm (La guerre de cent ans) giæa Pháp và Anh. G÷i là tr§n tråm nåm, nghîa là có nhi«u tr§n gi£c n¯i tiªp nhau trong vòng mµt tråm nåm, chÑ không phäi chï là mµt tr§n kéo dài trong mµt tråm nåm. Các tr§n gi£c nhö kia xäy ra · nhæng th¶i gian khác nhau · nhæng ð¸a ði¬m khác nhau, và v¾i nhæng chiªn binh chiªn cø luôn luôn ð±i m¾i. Nhßng sao t¤t cä các tr§n nhö ¤y lÕi ðßþc g°m lÕi trong mµt ý ni®m "tr§n gi£c tråm nåm"? TÕi sao ðánh mµt vài tr§n r°i ng߶i ta không thôi ði, ð¬ cÑ tiªp tøc ðánh thêm nhi«u tr§n khác? Có phäi là vì do ý tß·ng thù ngh¸ch giæa hai nß¾c ðang còn không?

V§y "ý tß·ng thù ngh¸ch" kia là nguyên do cho cuµc chiªn tranh và cho sñ tiªp n¯i liên tøc cüa các tr§n ðánh. Còn ý tß·ng ¤y thì các tr§n ðánh vçn còn tiªp di­n. Cûng nhß thª, còn døc v÷ng thì còn phäi tiªp tøc sinh tØ, v¾i mµt thân cån m¾i, mµt hoàn cänh m¾i, mµt thª gi¾i m¾i.

Mµt ðþt sóng · ðây xu¤t hi®n. Vì ðâu? Vì mµt sÑc ð¦y · ðàng kia. Ðþt sóng n¥y lên r°i xu¯ng, và khi xu¯ng, tÕo thành mµt sÑc ð¦y m¾i. do sÑc ð¦y n¥y mà ðàng xa kia phát sinh mµt ðþt sóng khác: chính ðþt sóng khác ¤y là kªt quä cüa ðþt sóng n¥y, tiªp n¯i do ðþt sóng n¥y v§y. giai ðoÕn sinh m®nh trß¾c tÕo nghi®p nhân mê l¥m sinh tØ cho giai ðoÕn sinh m®nh sau; giai ðoÕn sinh m®nh sau tÕo nghi®p nhân cho giai ðoÕn sinh m®nh sau næa, và cÑ nhß thª mãi.

T¤t cä nhæng nghi®p nhân cüa ta v« ngôn ngæ, ý nghî, hành vi, cùng t¤t cä nhæng änh tßþng, cäm giác ð«u tr· v« ti«m phøc trong a LÕi gia cüa ta, không h« m¤t ði ðâu cä. Chúng tÕo thành mµt ðµng lñc, g÷i là "nghi®p lñc", ð¦y chúng ta vào mµt giai ðoÕn sinh m®nh m¾i, mµt kiªp s¯ng m¾i.

V¤n ð« luân h°i trong ðÕo Ph§t là mµt v¤n ð« sâu xa, c¥n phäi tìm hi¬u lâu dài. Bài n¥y chï có th¬ gþi ðßþc mµt vài ý ni®m cån bän ðü ð¬ ðµc giä có th¬ phá bö nhæng thành kiªn t× xßa v« luân h°i mà thôi v§y.