Chân tß¾ng ¤y, bµ m£t thñc ¤y, ðßþc g÷i là chân nhß, là bän th¬, là Ph§t; nói tóm lÕi, là chân lý. V¤n ð« chân lý trong ðÕo Ph§t ðßþc quan ni®m nhß thª nào?

ÐÕo Ph§t chü trß½ng r¢ng tri thÑc con ng߶i có th¬ ðÕt ðßþc ðªn chân lý, v¾i ði«u ki®n là con ng߶i phäi chuy¬n cái tri thÑc hi®n th¶i thành trí tu® Bát Nhã. tri thÑc cüa chúng sanh có mµt khä nång kém cöi vì ðã b¸ bao nhiêu mê ám che l¤p (vô minh). nay di®t ðßþc nhæng mê ám ¤y thì có th¬ chuy¬n ThÑc (tri thÑc) thành Trí (Bát Nhã) và v¾i khä nång n¥y, con ng߶i m¾i có th¬ trñc nh§n ðßþc Bän Th¬.

Duy thÑc h÷c phân bi®t ba loÕi hi¬u biªt mà tri thÑc con ng߶i có th¬ có ðßþc:

1. - Sñ hi¬u biªt b¢ng hi®n lßþng.

Lßþng tÑc là sñ phân bi®t, so ðo, hi¬u biªt. Hi®n lßþng là cái biªt trñc tiªp nhæng sñ v§t trong th¶i gian hi®n tÕi và không gian hi®n tÕi. Sñ hi¬u biªt n¥y không c¥n träi qua mµt trung gian suy lu§n. Tôi th¤y trß¾c m£t tôi có mµt cu¯n tñ ði¬n. Cái ''th¤y'' ¤y là hi®n lßþng, khä nång nh§n thÑc trñc tiªp không c¥n suy nghî. Có th¬ tÕm xem nhß là mµt l¯i trñc giác ðßþc.

Nhßng có tr߶ng hþp hi®n tßþng ðúng và có tr߶ng hþp hi®n tßþng sai. Th¤y sþi dây, cho nó là sþi dây, ðó là ''chân hi®n lßþng'' (hi®n lßþng ðúng). Th¤y sþi dây, hoäng h¯t cho là con r¡n, ¤y là ''tþ hi®n lßþng'' (hi®n lßþng sai). Tþ nghîa là tß½ng tþ nhß ðúng, nhßng kÏ th§t là sai l¥m.

2. - Sñ hi¬u biªt b¢ng tÖ lßþng.

TÖ ðây có nghîa là so sánh, suy lu§n, ð¯i chiªu. Nªu ta höi ''chi«u mai có th¬ có mßa không'' thì hi®n lßþng cüa ta không trä l¶i ðßþc vì nó chï có th¬ biªt ðßþc vi®c trong hi®n th¶i và hi®n xÑ. Chi«u mai tÑc là vi®c xäy ra · trong th¶i gian khác, v§y phäi nh¶ vào mµt khä nång suy lu§n khác: khä nång ¤y là tÖ lßþng. Cüng nhß khi tôi höi: ''Có gì trong lòng trái ð¤t không'' thì hi®n lßþng cüa tôi cûng không th¬ trä l¶i, vì vi®c · ðây không phäi là vi®c · hi®n xÑ, không th¬ nh§n biªt ðßþc nªu không có tác døng suy lu§n. Vì thª phäi c¥n dùng tÖ lßþng.

Sau bÑc t߶ng kia có gì mà khói lên? TÖ lßþng trä l¶i r¢ng có lØa. B·i v« nó suy lu§n ''có khói tÑc là phäi có lØa''. Nªu sau bÑc t߶ng mà có mµt ð¯ng lØa thñc, thì g÷i là ''chân tÖ lßþng'' (tÖ lßþng ðúng), còn nªu sau bÑc t߶ng có mµt v§t khác không phäi lØa nhßng cûng có th¬ làm nguyên nhân cho khói (nhß mµt chiªc xe h½i r° máy chÆng hÕn) thì g÷i là ''tþ tÖ lßþng'' (tÖ lßþng sai).

Hi®n lßþng tuy chï c¥n nh§n thÑc nhæng sñ v§t · hi®n th¶i và hi®n xÑ nhßng vçn cÑ b¸ sai l¥m luôn luôn. TÖ lßþng vì phäi suy ðÕt ðªn nhæng cái · th¶i gian khác và · ð¸a phß½ng khác nên lÕi d­ b¸ sai l¥m h½n næa. do ðó, sñ suy tß tr¡c ðÕt cüa tÖ lßþng th߶ng dçn ta ði xa sñ thñc mµt cách ðáng sþ. Các nghi v¤n l¾n lao v« cuµc ð¶i, v« bän th¬, ðã không th¬ giäi quyªt nh¶ hi®n lßþng, thì c¯ nhiên phäi nh¶ tÖ lßþng. Nhßng tÖ lßþng th߶ng dçn ta ðªn nhæng biên gi¾i siêu hình xa lång l¡c và th߶ng biªn äo không l߶ng. Ng÷c Hoàng, Thßþng Ъ, nam Tào, B¡c Цu, Táo Quân, PhÕm Thiên v.v... ð«u là nhæng sän ph¦m cüa tÖ lßþng. trong phÕm vi thñc nghi®m, tÖ lßþng còn tö ra l¡m lúc sai l¥m, hu¯ng h° là khi ðã vßþt ra ngoài thñc nghi®m. Ðôi cánh tñ do và táo bÕo cüa tÖ lßþng ðßa ta ði cùng kh¡p, nhßng khi tr· v« chï ðem lÕi nhæng giäi thuyªt khó tin khó nh§n. Thª cho nên tÖ lßþng trong r¤t nhi«u tr߶ng hþp ðã là tþ tÖ lßþng, và con ng߶i không th¬ nß½ng vào ð¤y ð¬ ði tìm chân lý.

V§y thì do ðâu mà tri thÑc cüa chúng sanh không th¬ tìm ðªn chân lý? Chính là do · tþ hi®n lßþng và tþ tÖ lßþng. Nhßng tÕi sao tri thÑc chúng sanh lÕi không thu¥n là chân hi®n lßþng chân tÖ lßþng mà lÕi có xen vào tþ hi®n lßþng và tþ tÖ lßþng?

ÐÕo Ph§t chü trß½ng: vì có mµt yªu t¯ mê m¶, si ám ðã gây nên nhæng thÑ ''tþ'' ðó. ThÑ mê m¶ si ám kia ðßþc g÷i là vô minh (avidya).

Các b§c giác ngµ là nhæng ng߶i ðã phá tr× ðßþc vô minh, tiêu di®t ðßþc tþ hi®n lßþng và tþ tÖ lßþng, phát tri¬n ðªn cùng cñc chân hi®n lßþng và chân tÖ lßþng. hai khä nång sau n¥y, sau khi vô minh ðã b¸ tr× di®t, có th¬ ðÕt ðªn trÕng thái sáng su¯t cao nh¤t cüa nó là Bát Nhã Trí (Prajna) ð¬ có th¬ trñc nh§n ðßþc chân lý vÕn hæu.

Các b§c giác ngµ, sau khi chÑng ðÕt chân lý, li«n nghî ðªn vi®c giäng giäi cho ng߶i chßa chÑng ðÕt. Nhßng chân lý tuy®t ð¯i không th¬ dùng mµt khí cø t¥m th߶ng kém cöi là ngôn ngæ ð¬ có th¬ thuyên giäi, thuyên minh. Thª cho nên dù các b§c giác ngµ có thuyên giäi, thì cûng có th¬ thuyên giäi ðßþc änh hß·ng cüa chân lý và phß½ng pháp ðÕt ðªn chân lý, chÑ không th¬ thuyên giäi bän thân cüa chân lý ðßþc.

Änh tßþng cüa chân lý chï là mµt phß½ng ti®n ð¬ chï bày chân lý chÑ không phäi là chân lý. Chúng sanh phäi nß½ng vào änh tßþng ¤y ð¬ tìm d¥n ðªn chân lý b¢ng h÷c t§p, b¢ng thñc hành. tuy chßa phäi là bän thân chân lý, nhßng änh tßþng kia cûng vßþt khöi nhæng hình bóng tß·ng tßþng tr¡c ðÕc sai l¥m, nhæng v÷ng tß·ng ðiên ðäo v« chân lý cüa tþ tÖ lßþng.

Vì thª, chân lý không n¢m trong kinh ði¬n, và kinh ði¬n chï là phß½ng ti®n chï bày chân lý. cho nên ðÑc Ph§t có dÕy:

''Chân lý là m£t trång. Giáo lý cüa ta là ngón tay chï m£t trång. Ð×ng l¥m ngón tay ta là m£t trång v§y''. Nªu y theo kinh ði¬n ð¬ giäi nghîa, ð¬ tìm chân lý trong nhæng giòng chæ, thì ðó chính là chï biªt nhìn ngón tay mà chßa biªt nhìn m£t trång. Nhßng r¶i bö hÆn kinh ði¬n ði thì lÕi có th¬ r½i vào nhæng ðiên ðäo v÷ng tß·ng cüa tþ tÖ lßþng. Thª nên mµt v¸ t± sß ðã nói: ''Y kinh giäi nghîa, tam thª Ph§t oan; ly kinh th¤t tñ, tÑc ð°ng ma thuyªt'', nghîa là: ''Ch¤p ch£t n½i vån tñ mà giäi nghîa, thì oan cho ðÑc Ph§t, mà r¶i bö kinh ði¬n thì lÕi lÕc vào nhæng tà thuyªt cüa ma vß½ng''.

V§y ngoài hai loÕi hi¬u biªt là hi®n lßþng và tÖ lßþng, ta còn có mµt loÕi hi¬u biªt thÑ ba næa là thánh giáo lßþng.

3. - Sñ hi¬u biªt b¢ng thánh giáo lßþng.

Sñ hi¬u biªt n¥y có ðßþc là nh¶ cån cÑ trên l¶i dÕy cüa các b§c giác ngµ. Ðó chính là nhæng ''ngón tay chï m£t trång'' nh¶ ð¤y mà kë phàm phu có ðßþc nhæng phß½ng ti®n ð¬ tr· thành b§c thánh nhân giác ngµ.

Nhßng ð¯i v¾i nhæng thánh giáo n¥y, ta cûng phäi giæ mµt thái ðµ dè d£t tìm hi¬u. Vì chßa th¤u ðÕt trñc tiªp, nên ta chßa biªt mµt cách ''thñc nghi®m'' r¢ng chân lý có thñc là mµt chân lý không, hay chÆng qua chï là mµt m¾ tþ tÖ lßþng nhß bao nhiêu thÑ tþ tÖ lßþng khác. — ðây, phäi có ðÑc tin. Nhßng ðÑc tin này cûng phäi do nhæng nh§n xét, nhæng chÑng nghi®m s½ bµ m¾i ðßþc xây dñng væng vàng.

Ví nhß trong khi con ng߶i ðang c¯ ch¤p vÕn v§t là th߶ng, có bän ngã, mà nghe Ph§t dÕy mµt chân lý g°m có chü trß½ng vô th߶ng vô ngã thì con ng߶i phäi ki¬m soát lÕi xem có thñc r¢ng vÕn v§t là vô th߶ng vô ngã hay chång. Nªu thñc thì ðó có th¬ là mµt trong nhæng cån bän cho ÐÑc tin v§y.

Ta l¤y thêm mµt thí dø trong câu chuy®n giä ð£t sau ðây:

Mµt vùng kia, ng߶i ta m¡c b®nh truy«n nhi­m. Mµt bác sî ðªn nghiên cÑu chÑng b®nh và tr¸ lành ðßþc nhi«u ng߶i. ChÑng b®nh d¥n d¥n b¾t hoành hành trong vùng ðó. Mµt bác nhà quê ðªn thåm bác sî.

Bác sî v¯n là mµt nhà vi trùng h÷c ðÕi tài, bäo bác nhà quê cüa chúng ta r¢ng có nhæng sinh v§t nhö hªt sÑc, ðªn n²i m¡t tr¥n (l'oeil nu) không th¬ trông th¤y ðßþc; nhæng sinh v§t ¤y phá hoÕi c½ th¬ con ng߶i và làm ra nhi«u b®nh truy«n nhi­m r¤t nguy hÕi nhß b¸nh lao, b¸nh d¸ch, b¸nh ð§u mùa... Khó tin quá, bác nhà quê l¡c ð¥u. tin sao ðßþc khi mình chßa nghe ai nói ðªn mµt ''chân lý'' kÏ quái nhß thª bao gi¶. Nªu tin ngay thì là mê tín ð¤y, dù là tin ðúng. Mà không tin thì không làm sao th¤y ðßþc sñ thñc - th¤y vi trùng -

KÏ thñc, bác sî v¯n là mµt nhà có thñc h÷c, sñ thñc kia (vi trùng làm b®nh) ông th¤y r¤t rõ ràng, nhßng chÆng biªt làm sao cho bác nhà quê tin! Ông bèn c¡t nghîa mµt cách tàm tÕm (phß½ng ti®n) r¢ng nhæng con ''vi trùng'' ¤y nó nhß cái móc câu, hay là cái phªt. Nhßng ''sñ thñc'' ¤y cüa nhà bác h÷c nói ra, ð¯i v¾i bác nhà quê là ''siêu hình'' quá, khó tin quá. con trùng gì mà nhß cái móc câu, nhß cái phªt? con trùng gì mà lÕi không trông th¤y ðßþc? Không trông th¤y ðßþc mà lÕi biªt nhß cái phªt, nhß cái móc câu?

Trß¾c kia, bác nhà quê cho r¢ng b®nh là do ma quÖ, la sát làm hÕi. ''Ma quÖ, la sát'' chính là v÷ng tß·ng ðiên ðäo, là sän phçm cüa tþ tÖ lßþng. nay ''vi trùng móc câu'' là thánh giáo lßþng. Bác nhà quê có th¬ tin ðßþc cái chân lý ''vi trùng móc câu'' này chång(?)

Ban ð¥u thì nghi. Nhßng sau xét nghi®m lÕi, bác th¤y có nhæng ði¬m sñ thñc làm bác có th¬ tin ðßþc: Trß¾c khi bác sî ðªn, ng߶i ta ðã cúng c¤p tr× tà tr× quÖ nhi«u, sao b®nh không b¾t hoành hành? sao bác sî chích thu¯c cho ai thì ng߶i ¤y khöi? Bác sî h÷c giöi h½n, thông thái h½n mình, ai ch¯i cãi ðßþc ði«u ¤y? Nªu không biªt rõ, nªu phöng ðoán mù m¶ thì cái chân lý ''vi trùng móc câu'' kia làm sao có th¬ làm n«n täng cho mµt thÑ thu¯c hay ðßþc? H½n næa, ðßþc nghe l¶i giäng giäi v« vi trùng, v« kính hi¬n vi, bác nhà quê ðã th¤y hþp m¡t l¡m r°i. Vì thª bác nhà quê tin.

Nhßng tin chßa ðü. Phäi ''th¤y'' cho ðßþc m¾i nghe. B·i vì nªu có tin, thì chï tß·ng tßþng ðßþc ''nó'' mà thôi. Nhßng làm sao mà tß·ng tßþng? Bác nhà quê quyªt ðßþc nhìn qua kính hi¬n vi. Và sau khi '' lao tâm kh± tÑ'' nhi«u phen, m¾i th¤y ðßþc các ''chân lý vi trùng''. B¤y gi¶ là mµt sñ nh§n thÑc trñc tiªp. Và ¯ng kính kia quä là Bát Nhã Trí, là ''vô thßþng chính biªn tri giác'' v§y.

Bác nhà quê không thöa mãn v¾i l¶i mô tä cüa bác sî, mu¯n ðßþc ''th¤y vi trùng'' mµt cách trñc tiªp. Bác biªt r¢ng tß·ng tßþng theo l¶i mô tä cüa bác sî thì tuy không còn sai nhß khi bác v÷ng tß·ng quÖ quái la sát næa, nhßng cûng vçn chßa ðúng hÆn. V§y thì ng߶i h÷c Ph§t cûng không thöa mãn v¾i nhæng ngón tay chï m£t trång, nhæng bóng dáng cüa chân lý, dù bóng dáng ðó ðã vßþt xa v÷ng tß·ng cüa tþ tÖ lßþng.

Ng߶i h÷c Ph§t c¥n có ðü nång lñc trí tu® ð¬ h÷c hi¬u, ð¬ nh§n th¤y nhæng ði¬m ðúng chân lý cüa thánh giáo lßþng, ð¬ tin và b¡t tay vào cuµc thñc nghi®m l¾n lao hàng kiªp, cuµc thñc nghi®m mà thái tØ T¤t ÐÕt Ða ðã hoàn thành mµt cách vë vang và rñc r· dß¾i cµi B° Ы.