Mµt ðÑc tin ðßa con ng߶i ðªn ch² thành công quyªt không phäi là mµt thÑ mê tín. Mµt tín ngßÞng mù quáng không xây dñng trên lý trí xét ðoán là mµt nguy hÕi l¾n cho ð¶i s¯ng cüa cá nhân, cüa gia ðình, dân tµc và xã hµi. Cái tín ngßÞng sai l¥m có th¬ làm hÕi tinh th¥n qu¥n chúng. Sñ tín ngßÞng mù quáng không cån cÑ trên lý trí xét ðoán ðã ðào luy®n và s¨ ðào luy®n lên nhæng trí óc l߶i biªng, Ö lÕi, nô l® cho hoàn cänh, nô l® cho døc v÷ng.

Mµt ðÑc tin h±n tÕp, thiªu cån cÑ, th߶ng hay ði v¾i sñ nß½ng nh¶ vào mµt thª lñc phïnh ph¶. hai thÑ ¤y nß½ng nhau, có änh hß·ng lçn nhau r¤t mÕnh. hai thÑ ¤y cûng ð«u tÕo nên nhæng bµ óc yªu ðu¯i, Ö lÕi, thiªu tinh th¥n tñ l§p. do mµt tin tß·ng sai l¥m, tinh th¥n càng ngày càng b¸ u t¯i, và sau bÑc màn thành kiªn, con ng߶i làm sao tr±i d§y, c߶ng tráng và tñ l§p cho ðßþc?

ÐÕo Ph§t truy«n sang ð¤t Vi®t ðã g¥n 2.000 nåm, có th¶i rñc r· huy hoàng, nhßng cûng có th¶i lu m¶ hôn ám. Rñc r· huy hoàng hay lu m¶ hôn ám chï là · tÕi ðÑc tin: mê tín ðã gây nên cái hình thÑc tào tÕp cüa ðÕo Ph§t cüa th¶i c§n ðÕi. Có nhi«u ng߶i tñ xßng là tín ð° ðÕo Ph§t mà lÕi có nhæng tín ngßÞng sai lÕc hÆn tinh th¥n Ph§t Giáo. Cån cÑ vào hình thÑc ¤y, ng߶i ta vµi mïm c߶i, cho ðÕo Ph§t là mê tín, là Ö lÕi th¥n quy«n, là chï lo tß lþi, là chán ð¶i, là nhu nhßþc yªu ðu¯i.

S¯ ng߶i ch¸u khó ði sâu vào tinh th¥n Ph§t Giáo có ðßþc bao nhiêu ðâu! Nhi«u kë mang danh là tín ð° mà sñ hi¬u biªt và hành ðµng trái hÆn giáo lý Ph§t dÕy, phän lÕi tinh th¥n t×-bi trí-tu® cüa Ph§t T±. Nh§n xét b¢ng mµt c£p m¡t kém nh§n xét, nhi«u ng߶i trông th¤y nhæng màu mè ¤y vµi kªt lu§n r¢ng ðÕo Ph§t chï là mµt ða th¥n giáo nhß nhæng ða th¥n giáo ngày xßa!

Ph§t giáo nß¾c Vi®t trong m¤y thª kÖ v×a qua ðã có mµt hình thÑc tào tÕp. Nhæng hình thÑc bói xåm, vàng mã, ð°ng bóng h÷p chung lÕi g÷i là ''ðÕo'', và trong tr߶ng hþp nào (ví dø nhß lên ð°ng lên bóng chÆng hÕn) ng߶i ta cûng ''mô Ph§t'' ðßþc! Nhæng v¸ chân tu cùng ðÕo Ph§t chân chính, vì thª, ðßþc ít ng߶i biªt ðªn. Hèn gì mà ðÕo Ph§t không b¸ nh§n thÑc sai l¥m.

Có bao nhiêu kë th߶ng ngày không biªt ðªn Ph§t, không nghe, không hi¬u, và không làm theo l¶i Ph§t dÕy, khi lâm nÕn m¾i ðªn chùa tháp, ð¯t mµt nén hß½ng kh¦n c¥u. H÷ xem ðÕo Ph§t là mµt l¯i chuyên môn th¶ cúng, và Ph§t là mµt v¸ th¥n thiêng liêng sÇn sàng ban phúc di®t h÷a cho h÷ m²i khi h÷ c¥n ðªn.

Mµt hôm, có ng߶i trong phái kalmala ðªn tìm Ph§t và höi Ngài: ''BÕch ðÑc Thª Tôn, các th¥y Bà-la-môn ngoÕi ðÕo ðªn thåm chúng tôi, ng߶i nào cûng bäo r¢ng chï có l¶i cüa h÷ m¾i ðúng chân lý mà thôi. BÕch Ngài, chúng tôi th§t l¤y làm phân vân không biªt theo bên nào, bö bên nào''.

Trä l¶i câu höi ¤y, ðÑc Ph§t không bäo r¢ng Ngài là chúa t¬ vÕn v§t, chï có ðÕo Ngài m¾i nên theo; ngài không bäo r¢ng các v¸ giáo chü và các ðÕo khác ð«u là hß ngøy, là sai l¥m. L¶i dÕy cüa Ngài r¤t rµng rãi. Ngài bäo: ''Ngß½i ð×ng vµi tin theo ai cä. T¤t cä nhæng gì ngß½i ðã thñc nghi®m sâu xa, hþp v¾i lý trí xét ðoán cüa ngß½i, có th¬ ðem lÕi hÕnh phúc cho chính ngß½i và nhæng kë khác, nhæng cái ¤y, ngß½i hãy nh§n ðó là chân lý và hãy c¯ s¯ng ðúng theo chân lý ¤y ''.

Ð÷c ðoÕn v×a r°i trong kinh Kalama, chúng ta nh§n th¤y hai ði«u: mµt là ðÕo Ph§t không bao gi¶ b¡t buµc ng߶i ta tin theo mµt cách mù quáng; hai là ðÑc Ph§t không phäi là mµt v¸ chúa t¬ có quy«n phép lÕ, có th¬ ðem tín ð° mình ð£t · thiên ð߶ng hay · ð¸a ngøc tùy theo ý thích cüa mình.

Nµi mµt sñ ki®n '' không buµc ng߶i phäi tin theo mµt cách mù quáng'' ðü chÑng tö r¢ng ðÕo Ph§t có mµt tinh th¥n th§t rµng rãi và có tính cách nhân loÕi. ÐÕo Ph§t dÕy r¢ng không hi¬u Ph§t mà theo Ph§t thì ðã không có lþi mà còn có hÕi là khác næa.

Chính ðÑc Ph§t Thích ca cûng có dÕy: ''Tin ta mà không hi¬u ta, ¤y là bài báng ta v§y ''.

Nhß thª, ng߶i nào tin Ph§t nhß mµt v¸ chúa t¬ có quy«n ban phúc tr× h÷a tÑc ðã bài báng Ph§t.

Mµt lòng tin chân chính phäi ði theo v¾i mµt lý trí xét ðoán. Hi¬u r°i m¾i tin, thì cái tin ¤y m¾i là chánh tin. Яi v¾i ðÕo Ph§t, tin mà không hi¬u thì s¨ lÕc ð߶ng.

ÐÕo Ph§t chü trß½ng cá nhân có quy«n th¦m sát t¤t cä, và tin hay không là tùy · mình. Chúng ta hãy ð÷c ðoÕn n¥y cûng · trong kinh Kamala:

''Ð×ng vµi tin tß·ng nhæng cái gì mà ng߶i ta th߶ng l§p ði l§p lÕi luôn. Ð×ng vµi tin tß·ng mµt ði«u gì dù ði«u ðó là mµt t§p tøc c± truy«n ðã träi qua nhi«u th¶i ðÕi. Ð×ng vµi tin tß·ng mµt ði«u gì dù ði«u ðó là ði«u ng߶i ta hay ð°n và hay nói ðªn luôn. Ð×ng vµi tin tß·ng mµt ði«u gì dù ði«u ðó là do bút tích thánh nhân xßa ð¬ lÕi. Ð×ng vµi tin tß·ng mµt ði«u gì dù ði«u ðó là mµt lu§t l® ð£t ra t× lâu và ðßþc xem nhß là chánh ðáng. Ð×ng vµi tin tß·ng mµt ði«u gì dù ði«u ðó là do quy«n nång cüa mµt b§c th¥y ho£c do quy«n lñc cüa mµt nhà truy«n giáo.

T¤t cä nhæng gì hþp v¾i lý trí xét ð¸nh, hãy tin ''.

Tam TÕng giáo ði¬n cüa Ph§t Giáo ð¯i v¾i Ph§t TØ không gi¯ng nhæng thánh kinh ð¯i v¾i tín ð° các tôn giáo khác. Ph§t TØ không b¸ b¡t buµc tin vào kinh ði¬n mµt cách mù quáng. kinh ði¬n ð¯i v¾i Ph§t Giáo không phäi là mµt ''t¯i h§u chân lý'', mµt bäo v§t mà ai cûng phäi th¶ lÕy. kinh ði¬n không phäi là nhæng bùa chú linh thiêng mà h¬ ð÷c lên là ðßþc ÐÑc Ph§t cÑu ðµ. kinh ði¬n chï là l¶i dÕy cüa Ph§t, cüa mµt b§c giác ngµ. ÐÑc Ph§t ðã t×ng nói:

''Này các tÏ kheo! Hãy xem ta nhß kë hß¾ng dçn các ngß½i trên ð߶ng tu h÷c''.

иa v¸ cüa ÐÑc Ph§t trong Ph§t Giáo là ð¸a v¸ cüa mµt ng߶i dçn ð߶ng trong ðám ng߶i lÕc hß¾ng, hay nói cho khác h½n, ð¸a v¸ cüa mµt lß½ng y trong ðám b®nh nhân ðau kh±.

Nªu nhæng ng߶i l¥m ð߶ng không ði theo con ð߶ng cüa ng߶i dçn l¯i thì không khi nào ðªn ðích ðßþc, và ðó là l²i cüa ng߶i không ði, chÑ không phäi là l²i · ng߶i chï ð߶ng. V¸ lß½ng y cho thu¯c u¯ng, nhßng sþ ð¡ng không u¯ng, b®nh không lành, ðó chï là l²i · các con b®nh, chÑ không phäi l²i · lß½ng y.

Nªu Ph§t TØ không hi¬u l¶i dÕy cüa Ph§t, không thñc hành theo nhæng l¶i dÕy cüa Ngài, thì ÐÑc Ph§t và tam tÕng giáo ði¬n cüa Ngài ð¯i v¾i ng߶i kia không còn ý nghîa gì næa cä. B·i thª, ð¯t hß½ng, kªt hoa, tö lòng biªt ½n Ph§t cûng chßa phäi là vi®c c¥n làm nh¤t cüa mµt ng߶i Ph§t TØ chân chính. Thñc hành và s¯ng theo l¶i Ph§t dÕy m¾i là Ph§t TØ chân chính v§y.

Cån cÑ vào nhæng l¶i trong kinh kalama và cån cÑ trên lý nhân quä xác thñc, chúng ta th¤y r¢ng ÐÑc Ph§t không phäi là mµt v¸ chúa t¬ toàn nång có th¬ ban phúc lþi và sñ giäi thoát cho con ng߶i, nªu con ng߶i có c¥u nguy®n Ngài. LÕy Ph§t, dâng hß½ng l­ Ph§t, m¾i là vi®c làm cüa kë biªt ½n. Mu¯n giäi thoát, mu¯n có an lÕc, con ng߶i phäi biªt xem Ph§t nhß mµt ngôi sao dçn ð߶ng, mµt b§c Th¥y sáng su¯t.

Hãy nhìn ÐÑc Ph§t · ð¸a v¸ chính cüa Ngài, và ð×ng bao gi¶ ð£t ngài · ð¸a v¸ mµt th¥n linh, mµt chúa t¬. Ng߶i Ph§t TØ nªu có tin tß·ng, thì chï là tin tß·ng · sñ dçn ðÕo sáng su¯t cüa b§c giác ngµ, tin tß·ng · khä nång giác ngµ ( Ph§t Tính ) sÇn có · m÷i loài, chÑ không phäi tin n½i quy«n phép có th¬ ban phúc tr× h÷a.

Hi¬u nhß thª, ta m¾i th¤y r¢ng nhæng tâm ni®m ðen t¯i, mê tín, Ö lÕi vào quy«n nång vu v½ cüa th¥n thánh không phäi là mµt lòng tin mà ðÕo Ph§t ðòi höi. Ng߶i h÷c Ph§t phäi th§n tr÷ng, luôn luôn giæ thái ðµ khách quan trong khi tìm hi¬u kinh ði¬n, và nhß thª là có tinh th¥n khoa h÷c. Trí óc kë h÷c Ph§t phäi là mµt c½ quan gÕn l÷c vàng sõi, phân bi®t rõ ràng, ð×ng ð¬ b¸ nô l® cho nhæng kiªn vån, sách v·, và nhæng thành kiªn dña vào tình cäm.