ÐÑng ngoài ðÕo Ph§t thì ''v÷ng tß·ng'' r¢ng ðÕo Ph§t là nh¤t nguyên, là ða nguyên, là duy tâm ho£c là duy v§t. Nhßng bß¾c vào trong ðÕo Ph§t, trong r×ng giáo lý -- ð¬ quan sát, ng߶i ta s¨ th¤y mµt hi®n tßþng kÏ lÕ. Là khi ðÑng v« hß¾ng n¥y, ng߶i ta th¤y ðÕo Ph§t chü trß½ng nh¤t nguyên, nhßng khi ðÑng qua hß¾ng kia, lÕi th¤y rö ràng ðÕo Ph§t chü trß½ng ða nguyên. R°i ðÑng trên miªng ð¤t n¥y, ng߶i ta th¤y ðÕo Ph§t chü trß½ng duy tâm, nhßng ðÑng sang miªng ð¤t khác, thì rö ràng là ðÕo Ph§t chü trß½ng duy v§t.

Quä th§t là mµt sñ kÏ lÕ. Kë nóng tính nghe nhß thª s¨ bñc mình và s¨ cho ðó là mµt l¯i chü trß½ng ba phäi. Nhßng không. ÐÑng v« phß½ng di®n triªt h÷c, ðÕo Ph§t có nhæng h® th¯ng lý thuyªt r¤t phong phú, mà t¤t cä ð«u ði ðªn mµt sñ nh¤t trí vô cùng hoàn mÛ.

Nhi«u ng߶i nghe câu kinh ''tam gi¾i duy tâm, vÕn pháp duy thÑc'' li«n chï ngay ðÕo Ph§t mà bäo r¢ng: „y ð¤y, ðÕo Ph§t duy tâm rõ ràng, còn ch¯i cãi gì næa. Thñc ra, ðÕo Ph§t có ch¯i cãi ðâu. ÐÕo Ph§t chï giäng giäi r¢ng chæ TÂM cüa ðÕo Ph§t không phäi nhß chæ TÂM cüa thª gian, cüa triªt h÷c. Ph§t h÷c là mµt môn Tâm h÷c. Nhßng tâm · ðây không phäi là linh h°n, là t¤t cä nhæng hi®n tßþng tâm lý, và ''tâm h÷c'' cüa ðÕo Ph§t r¤t khác xa ''tâm lý h÷c'' cüa triªt h÷c v§y.

Cûng có kë th¤y ðÕo Ph§t chü trß½ng bác bö thuyªt linh h°n t°n tÕi ðµc l§p (ði¬m này có th¬ làm nhi«u bÕn gi§t mình), không công nh§n tÕo hóa, thì lÕi chï vào ðÕo Ph§t mà bäo r¢ng: „y ð¤y, ðÕo Ph§t duy v§t rö ràng, còn ch¯i cãi gì næa. Thñc ra, ðÕo Ph§t có ch¯i cãi ðâu. ÐÕo Ph§t chï giäng giäi r¢ng cái mà ng߶i ta g÷i là linh h°n ¤y, ðÕo Ph§t g÷i ý và thÑc, và khi xác thân tiêu hoÕi, ý và thÑc ¤y không còn tác døng næa, nghîa là không sinh hoÕt nhß mµt h°n ma bóng quª nhß gi¾i ít h÷c hi¬u l¥m.

Chü nghîa duy v§t là mµt chü nghîa cho r¢ng thñc tÕi chï là v§t ch¤t. Vû trø, nhân loÕi và sinh v§t ð«u là v§t ch¤t, nói mµt cách tinh vi h½n, ð«u có mµt n«n täng chung là v§t ch¤t. Cä ðªn ph¥n tinh ba nh¤t cüa loài ðµng v§t là tß tß·ng, là cäm tình cûng ð«u do n«n täng v§t ch¤t mà có. Nhæng tß tß·ng và tình cäm ¤y không th¬ phát hi®n nªu không có v§t ch¤t. tinh th¥n cûng là sän ph¦m thßþng hÕng cüa v§t ch¤t, duy có tinh tª h½n nhæng sän ph¦m khác nhß ð߶ng, nhß m§t, nhß sinh t¯, nhß th¥n kinh h®... mà thôi.

Ng߶i chü trß½ng duy v§t th߶ng lý lu§n r¢ng: ch² nào không có v§t ch¤t thì không th¬ có tinh th¥n, do ðó tinh th¥n là do v§t ch§t mà có, tinh th¥n là mµt thuµc tính cüa v§t ch¤t.

Ta không c¥n phäi m¤t thì gi¶ ð¬ bác bë cái quan ni®m nông cÕn và thiên l®ch này trong khi m÷i ng߶i ðã th¤y cái vô lý cüa nó r°i. tuy nhiên cûng c¥n nói r¢ng duy v§t lu§n chï chú tr÷ng ðªn ph¥n ngoÕi gi¾i, xao lãng hÆn ph¥n nµi gi¾i phong phú sâu xa mà · ðây nhà khoa h÷c chï có th¬ r÷i vào nhæng tia sáng ng¡n ngüi nh¤t. Mà dù ng߶i duy v§t có ð¬ ý ðªn nµi gi¾i ði næa thì vçn xem nµi gi¾i nhß mµt ð¯i tßþng t¥m th߶ng nhß bao nhiêu ð¯i tßþng v§t ch¤t khác, dù nhà duy v§t cho nó là ''mµt hình thÑc tinh tª nh¤t cüa v§t ch¤t''. tinh th¥n tñ ð¯i tßþng hóa ðã là mµt vi®c khó làm, mà tinh th¥n tñ cho mình là thuµc tính cüa v§t ch¤t lÕi là chuy®n khó nghe. жi thu· nào lÕi có mµt thÑ thuµc tính kÏ quái có th¬ ''biªt'' mình là thuµc tính cüa v§t ch¤t!

Còn bäo r¢ng ''ch² nào không có v§t ch¤t thì không có linh h°n'' cûng th§t lÕ lùng. Làm nhß tai m¡t ng߶i có th¬ ''th¤y'' ðßþc thÑ tinh th¥n t°n tÕi ðµc l§p v§y. tai m¡t ta chï nh§n ðßþc sñ hi®n hæu cüa tinh th¥n nh¶) nhæng d¤u hi®u v§t ch¤t. tinh th¥n vçn hi®n hæu, nhßng ta không nh§n ðßþc sñ hi®n hæu ðó nªu ta không nh¶ mµt vài d¤u hi®u v§t ch¤t, cûng nhß lúc nào cûng có làn sóng ði®n, và nhæng âm thanh ch· trên các làn sóng ði®n ¤y, nhßng ta chï nh§n ðßþc sñ hi®n hæu cüa các âm thanh ðßþc ch· trên các làn sóng kia nªu ta có mµt chiªc máy thu thanh.

V§y thì nhà duy v§t ð×ng b¡t ta ði tìm tinh th¥n · ch² không có v§t ch¤t. Nhßng nói thì nói thª thôi, chÑ ðÕo Ph§t cûng không nh§n r¢ng có th¬ có cái ''hi¬u biªt'' (cái mà thª gian g÷i là cái h°n) t°n tÕi ngoài xác thân loài ðµng v§t. Lát næa ta s¨ hi¬u ði¬m này.

Chü nghîa duy tâm chü trß½ng ngßþc lÕi r¢ng v§t ch¤t không phäi thñc có, v§t ch¤t không t°n tÕi ngoài ý thÑc chü quan cüa con ng߶i. Chï có ý thÑc chü quan là thñc tÕi, còn bao nhiêu cái khác ð«u là sän ph¦m cüa ý thÑc chü quan, ð«u là nhæng bi¬u tßþng cüa ý thÑc, g÷i t¡c là nhæng ''ý tßþng''. duy tâm lu§n chü trß½ng ngoài tâm lý cüa mình không còn gì cä; vû trø, thª gi¾i, nhæng ng߶i khác và chính tâm ý cüa nhæng ng߶i khác cûng không thñc tÕi.

Ng߶i duy tâm cûng nhß nhæng ng߶i duy v§t c¯ tình phü nh§n mµt m£t cüa sñ thñc; ng߶i duy tâm c¯ tình là ng½ không nh§n nhæng änh hß·ng và nhæng tác ðµng cüa v§t ch¤t cüa sinh lý trên tß tß·ng và tâm lý cüa mình. Nhæng loài hæu tình s¯ng xung quanh ta cûng có nhæng cäm tình, nhæng tß tß·ng, nói tóm lÕi, mµt tâm lý chü quan cüa h÷. trong sinh hoÕt th߶ng nh§t ai không nh§n rö ði«u ðó. ta không th¬ chï công nh§n có sñ t°n tÕi cüa tâm ý riêng ta.

ÐÕo Ph§t không vß¾ng vào duy tâm, không vß¾ng vào duy v§t, nhßng cûng không phäi mµt nh¸ nguyên thuyªt. duy thÑc h÷c ðÕo Ph§t chü trß½ng r¢ng ngû u¦n tÑc là toàn th¬ nhæng hi®n tßþng v§t lý, tâm lý (s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc), ð«u là nhæng thÑ phát hi®n cüa ''chüng tØ'' ti«m lÕi trong a LÕi gia ThÑc (Alaya - vinnana) mà thôi.

Nhæng hi®n tß(r)ng tinh th¥n hay v§t ch¤t (s¡c pháp hay tâm pháp) ð«u là ðÑng v« thª hi¬n phát. khi chßa hi¬n phát, chúng ðÑng v« thª ti«m tàng. ÐÑng v« thª ti«m tàng, chúng g÷i là ''chüng tØ'' (danh t× cüa duy thÑc h÷c). ÐÑng v« thª hi¬n phát chúng g÷i là hi®n hành. Chüng tØ sinh hi®n hành, hi®n hành tr· v« chüng tØ, chüng tØ là hi®n hành, hi®n hành là chüng tØ, sñ phát hi®n n¥y ðßþc tiªp di­n không ng×ng.

Ði¬m này ðòi höi chúng ta nhi«u kiªn thÑc v« duy tâm h÷c. — ðây chúng ta chï lßþc qua ðÕi cß½ng. Chüng tØ là mµt thÑ ''nång lñc'' làm bän ch¤t cho t¤t cä m÷i hi®n tßþng tâm lý và v§t lý, nghîa là cho m÷i hi®n hành. Mà toàn th¬ chüng tØ n¢m g÷n trong a LÕi gia ThÑc, ho£c nói mµt cách khác, toàn th¬ chüng tØ là a LÕi gia ThÑc. V§y a LÕi gia ThÑc là cån bän cho m÷i hi®n tßþng tâm và v§t .

M²i hi®n tßþng (tâm lý hay v§t lý cûng v§y) khi tàn hoÕi thì tr· v« chüng tØ ð¬ r°i phát sinh hi®n hành khác. Nói thª cho d¬ hi¬u, kÏ thñc vì m²i hi®n hành sinh di®t trong t×ng giây phút, nên hi®n hành luôn luôn tr· v« chüng tØ và chüng tØ luôn luôn tr· v« hi®n hành. Sñ liên tøc mau chóng quá ðªn n±i ta không nh§n ra k¸p ðó thôi.

Các hi®n hành sinh kh·i cách nào? sinh kh·i theo lu§t tß½ng quan tß½ng duyên (loi d'interdépendance). Ví dø: ý thÑc, lý trí, tình cäm sinh kh·i nh¶ nß½ng vào các hi®n tßþng sinh lý v§t lý. Nß½ng vào ð¬ ðßþc phát sinh mà thôi, chÑ không phäi các hi®n tßþng sinh lý v§t lý ''sinh ra'' các hi®n tßþng tâm lý. Hi¬u nhß thª, ta không còn cho tâm sinh lý, hay v§t sinh tâm næa. Chúng nß½ng vào nhau mà tß½ng thân tß½ng thành, và do chüng tØ · a LÕi Gia. Chüng tØ là ''thân nhân duyên'' nghîa là nhæng nhân chính, còn các hi®n tßþng giúp chúng phát sinh thì g÷i là ''tång thßþng duyên'' nghîa là các ði«u ki®n thu§n lþi giúp cho sñ phát sinh ¤y.

Nguyên nhân chính cüa m÷i hi®n tßþng, nhß thª, tÑc là chüng tØ. Nhßng g÷i là nguyên nhân cûng không ðúng hÆn; phäi g÷i là bän ch¤t. V§y chüng tØ trong duy thÑc h÷c ðßþc xem nhß là mµt thÑ ''nång lñc'' làm n«n täng cho cä hai loÕi hi®n tßþng tâm và v§t.

T¤t cä chüng tØ, hi®n hành gom góp chung lÕi g÷i là a LÕi Gia.

Sau khi thân xác tiêu hoÕi, thiªu ði«u ki®n ð¬ ''hi®n hành'', các hi®n tßþng tâm lý tr· v« ti«m thÑc n½i a LÕi Gia. Nhß thª, không có mµt linh h°n t°n tÕi ngoài th¬ xác. Cái tác døng tinh th¥n kia, sñ hi¬u biªt phân bi®t yêu ghét kia không hi®n hành næa, thì sao g÷i là có linh h°n ðßþc. tuy nhiên a LÕi gia ThÑc s¨ biªn chuy¬n, chín mu°i, ð¬ ðem t¤t cä nång lñc chüng tØ mà phát hi®n ra mµt thª gi¾i m¾i, mµt hoàn cänh m¾i, mµt sinh m®nh m¾i.

Nghe nói thª, có ng߶i s¨ cho r¢ng ðÕo Ph§t ðã r½i vào duy tâm. Nhßng không, không có mµt a LÕi gia t°n tÕi ðµc l§p. Mà có nhi«u a LÕi gia cüa nhi«u chúng sinh. a LÕi gia này t°n nh¶ sñ hi®n t°n cüa a LÕi gia khác, và các a LÕi gia khác cûng t°n tÕi nh¶ a LÕi gia này. T¤t cä ð«u vâng theo lu§t tß½ng quan tß½ng duyên m¥u nhi®m.

Ý thÑc chü quan cüa ta n¢m g÷n trong a LÕi gia ta. Thª gi¾i khách quan t°n tÕi ngoài ý thÑc ¤y, nhßng không phäi chï là mµt thª gi¾i hi®n hành cüa riêng a LÕi gia ta, mà là mµt thª gi¾i hi®n hành do vô s¯ a LÕi gia cµng ð°ng kiªn tÕo. Ði¬m này ta s¨ th¤y rö ràng trong giáo lý tñ biªn cµng biªn cüa duy nghi®p lu§n. Chï khi nào a LÕi gia trong sÕch, sáng su¯t do công phu tinh luy®n mà tr· thành ÐÕi Viên Cänh Trí, nó m¾i tách r¶i ra khöi sñ c÷ng ð°ng ¤y và th¬ nh§p v« bi¬n Bän Th¬ vô cùng rµng l¾n thanh t¸nh và sáng su¯t.