Sau khi tu hành sáu nåm trong vùng r×ng núi và b¯n mß½i chín ngày ng°i thi«n dß¾i g¯c B° Ы, ðÑc Ph§t ðã buông xä tr÷n v©n m÷i sñ dính m¡c vào các ý tß·ng, các tâm tß vui, bu°n, thß½ng, ghét, tÕo ra nhæng sß¾ng kh±. Tâm cüa ngài quay v« v¾i tánh tñ nhiên v¯n rµng l¾n bao la nhß vû trø, tràn ð¥y tình thß½ng yêu trong sáng, sñ hi¬u biªt chân th§t và ngu°n hÕnh phúc bao la và sâu thÆm. Ngài ðã m· cánh cØa kÏ di®u cüa ð¶i s¯ng con ng߶i. con ng߶i v¯n có ð¥y ðü t¤t cä nhæng gì mình ðang mong mu¯n kiªm tìm, chï c¥n ð¬ tâm trong sáng, tïnh thÑc, bén nhÕy, linh ðµng tñ nhiên thì l§p tÑc tâm mình tñ töa chiªu sñ thông minh, sñ hi¬u biªt chân th§t, tình thß½ng yêu tß½i mát rµng l¾n cùng ni«m an vui tràn ð¥y t×ng giây, t×ng phút. Ni«m hÕnh phúc ðó không nß½ng tña vào ði«u gì cä, nhß b¥u tr¶i không mây che thì m£t tr¶i töa chiªu ánh sáng ra muôn phß½ng thª gi¾i.

Kinh nghi®m tâm linh kÏ di®u ¤y c¥n ðßþc chia xë cho m÷i ng߶i. do ðó, ÐÑc Ph§t ðã quay v« v¾i xã hµi loài ng߶i sau khi Ngài ðã thành Ph§t hay ðÕt ðßþc sñ giác ngµ, v¾i tôn hi®u là Thích ca Mâu Ni.

Xã hµi „n е lúc b¤y gi¶ do ng߶i a-ri-en (Aryen) cai tr¸. Ng߶i a-ri-en xâm chiªm „n е và cai tr¸ các nhóm dân ð¸a phß½ng. H÷ tñ cho mình là cao quí và khinh th¸ kë b¸ tr¸. Bà la Môn giáo ðßþc h÷ xØ døng nhß mµt h® th¯ng tß tß·ng và t± chÑc xã hµi ð¬ duy trì ð£c quy«n cüa giai c¤p th¯ng tr¸ theo dòng dõi huyªt th¯ng và ð¦y các giai c¤p th¤p vào cänh s¯ng l¥m than cüa thân ph§n tôi ðòi phøc d¸ch t× ð¶i này sang ð¶i khác.

ÐÑc Ph§t th¤y sñ b¤t công xã hµi, sñ kèm k©p con ng߶i v« tinh th¥n lçn th¬ xác, sñ sai l¥m và ác ðµc có h® th¯ng ðó th§t là ngßþc lÕi v¾i bän tánh chân th§t cüa con ng߶i. ÐÑc Ph§t mu¯n cho m÷i ng߶i th¤y rõ sñ sai l¥m ðó, mu¯n làm mµt cuµc thay ð±i toàn di®n v« l« l¯i suy tß, phong tøc t§p quán, v« tín ngßÞng sai l¥m cùng t± chÑc xã hµi b¤t công và ác ðµc, dña trên sñ phân chia giai c¤p và bóc lµt ng߶i yªu kém. Ngài nh¤n mÕnh ðªn khä nång ðÕt ðßþc ni«m hÕnh phúc bao la, ð°ng ð«u n½i m÷i ng߶i, không phân bi®t huyªt th¯ng, màu da, chüng tµc, vì ai ai cûng mang sÇn Ph§t tánh, v¯n bình ðÆng nhß nhau.

Con Ng߶i khi sinh ra Ðã Là cao Quý

Thông ði®p chân th§t cüa ngài: Không ai sinh ra th¤p hèn hay tµi l²i cä. con ng߶i có Ph§t tánh nhß nhau: tánh rµng l¾n, an vui kÏ di®u và quý báu nhß nhau t× khi sanh ra.

Tánh chân th§t hay Ph§t Tánh luôn luôn tròn ð¥y (viên mãn) n½i b¤t cÑ ng߶i giàu, kë nghèo, ng߶i h÷c thÑc, kë không biªt chæ. Ngài chï rõ sñ sai l¥m cüa chü trß½ng sñ thång tiªn, thanh l÷c cüa tñ ngã (Atman) ð¬ hòa nh§p vào ðÕi ngã (Brahman). Cái g÷i là ngã, cái tôi ðó, chï là sñ n¯i tiªp cüa các ý tß·ng, các tâm tß vui, bu°n, thß½ng, ghét. ChÆng khác gì khi xem chiªu bóng ta th¤y hình änh các tài tØ chuy¬n ðµng. Th§t ra ðó chï là các hình änh b¤t ðµng n¯i tiªp nhau r¤t nhanh làm ta th¤y có sñ chuy¬n ðµng liên tøc. Nhß khi chúng ta c¥m mµt cây pháo bông ðang cháy quay tròn, ta s¨ th¤y có mµt vòng lØa cháy sáng rñc rÞ. Trên thñc tª, chï có ðóm lØa cháy · ð¥u cây pháo bông, không th§t có vòng lØa cháy nào cä. Cûng nhß thª, các ý tß·ng, các tâm tß vui bu°n tiªp tøc kéo ðªn khít khao làm ta có cäm tß·ng có mµt cái tôi, mµt cái ngã (mà ba la Môn Giáo g÷i là ti¬u ngã). Cäm tß·ng cái tôi nhö bé, ngã, có m£t cùng v¾i nhæng lo l¡ng, gi§n h¶n, s¥u não, kh± ðau n¯i tiªp liên tøc không khi nào ngßng nghï là do sñ th¤y biªt sai l¥m nhß trên.
 
 

ÐÑc Ph§t nh¤n mÕnh ðªn sñ cao quý cüa con ng߶i. con ng߶i cao quý là do khä nång ðÕt ðßþc ni«m hÕnh phúc bao la t× sñ th¤y biªt chân th§t và tình thß½ng yêu rµng l¾n. con ng߶i có Ph§t tánh bình ðÆng nhß nhau nên ð«u là cao quý nhß nhau, chÑ không phäi sñ cao quý giä tÕo dành cho nhóm chüng tµc n¥y, giai c¤p n¥y dña trên sñ chà ðÕp và khinh th¸ v¾i giai c¤p khác. cao quý không phäi là sñ giàu sang hay dáng vóc bên ngoài. cao quý là ni«m hÕnh phúc tràn dâng bên trong.

Con ð߶ng hÕnh phúc, tÑc là con ð߶ng thñc hành ðÕo giäi thoát, ðÕo Ph§t, do ðó, ðßþc g÷i là con ð߶ng cao quý (Thánh ÐÕo) vì ðem ðªn cho m÷i ng߶i sñ hi¬u biªt chân th§t v« sñ cao quý bình ðÆng n½i m÷i ng߶i. Ði«u ÐÑc Ph§t nói ra là l¶i dÕy, là chân lý cao quý (Thánh Pháp) vì nhæng l¶i Ngài nói ra chân th§t t× kinh nghi®m tâm linh và b¤t cÑ ai áp døng cûng có kinh nghi®m tâm linh quý báu ¤y, cûng ðÕt ðßþc Ph§t quä, cûng thành Ph§t nhß Ngài.

Con ð߶ng thñc hành ðÕo Ph§t ðßa ta ðªn sñ khám phá ni«m an vui kÏ di®u sÆn có n½i m²i chúng ta do ðó ðßþc g÷i là con ð߶ng cao quý (Thánh ÐÕo) và sñ thñc hành tu t§p là quay v« v¾i tình thß½ng yêu bao la, sñ hi¬u biªt chân th§t, ngu°n hÕnh phúc không cùng cüa chân tâm, Ph§t tánh r°i t× ðó ta làm các vi®c cÑu ðµ, giúp ð· ng߶i khác ðßþc an vui, giäi thoát nhß mình, ðßþc g÷i là ÐÑc е cao Quý (Thánh ÐÑc).

ÐÑc Ph§t nh¡c nh·, nh¤n mÕnh ðªn con ð߶ng cao quý (Thánh ÐÕo), chân lý cao quý (Thánh Pháp) và ÐÑc е cao quý (Thánh ÐÑc) nh¢m nh¡c nh·, làm sáng tö sñ cao quý cüa m²i mµt con ng߶i và nh¢m bác bö sñ ð« cao mµt gi¯ng nòi, mµt chüng tµc, mµt giai c¤p tñ cho là mình cao quý h½n kë khác.

Chân lý cao quý (Thánh Pháp) do ÐÑc Ph§t giäng dÕy g°m có B¯n Sñ Th§t cao Quý (TÑ Thánh Ъ - the four noble Truths) mà chúng ta th߶ng g÷i là TÑ Di®u Ъ, và Tám con Ð߶ng cao Quý (Bát Thánh ÐÕo - the eight noble Paths) mà ta th߶ng g÷i là Bát Chánh ÐÕo.

B¯n Sñ Th§t cao Quý

B¯n Sñ Th§t cao Quý (TÑ Thánh Ъ) là: kh±, t§p, di®t, và ðÕo.

Sñ th§t v« kh± (Kh± Ъ):

Con ng߶i th߶ng phäi ð¯i di®n v¾i các cänh kh± v« th¬ ch¤t hay tinh th¥n. Kh± th¬ ch¤t: ch¸u các áp lñc, các khó khån khi sinh, già, b¸nh, và chªt. Kh± tinh th¥n: vì không biªt ðßþc ni«m an vui rµng l¾n luôn luôn có m£t n½i ta (do sñ mê m¶, vô minh che l¤p) nên ta luôn luôn kiªm tìm sñ thöa mãn, càng nhi«u càng t¯t (tham). Nªu ði«u gì mu¯n mà ta không ðÕt ðßþc thì ta gi§n dæ (sân). Sñ gi§n dæ nªu hß¾ng v« ng߶i thì tÕo ra sñ thù h§n, nªu hß¾ng v« mình thì ðßa ðªn sñ bñc bµi, bu°n r¥u, tÑc t¯i. Dù · trÕng thái nào, lòng sân cûng ðßa ðªn kh± ðau.

Sñ th§t v« ngu°n g¯c cüa kh± (T§p Ъ)

Nhß thª, kh± ðau có hai loÕi: Th¬ ch¤t và tinh th¥n. Kh± ðau th¬ ch¤t xäy ra khi có sñ sinh n· con cái, khi b®nh t§t, khi già nua và khi chªt. Còn kh± ðau tinh th¥n quy vào hai thÑ: Ði«u mình mu¯n mà không ðßþc, ði«u mình không ßa lÕi xäy ra. Nhæng thÑ ¤y làm cho chúng ta b¸ xoay v¥n trong cänh kh±.

Nªu nhìn sâu h½n, chúng ta th¤y chính sñ thúc døc mù quáng, mê m¶ (vô minh) làm ta luôn luôn quay cu°ng trong các trÕng thái vui, bu°n, thß½ng, ghét, sß¾ng, kh±, mãi mãi không thôi. Nhß mµt bánh xe quay không bao gi¶ ng×ng nghï mà ham mu¯n là sÑc ð¦y bánh xe ¤y chuy¬n mãi không ng×ng, do ðó ta tr· thành nô l® cho thói quen cüa sñ ham mu¯n cüa mình.

Lòng tham døc ðó có th¬ bi¬u lµ dß¾i hai hình thÑc cñc ðoan: hoàn toàn s¯ng theo chü nghîa khoái lÕc v§t ch¤t chï biªt hß·ng lÕc ho£c s¯ng kh¡c kh± hay hành hÕ thân xác ð¬ tr¯n tránh thñc tÕi v¾i ß¾c m½ ðß½c sinh v« ch¯n thiên ðàng tß½ng lai, và sñ quá ðà là hûy di®t thân th¬ mình (tñ sát) ð¬ tr¯n chÕy cuµc s¯ng.

Con ð߶ng giäi tr× sñ kh± ðau (Di®t Ъ)

Biªt ðßþc sñ kh± ðau, biªt ðßþc nguyên nhân sñ kh± ðau thì sñ giäi tr× kh± ðau, di®t kh±, là ði«u tñ nhiên phäi có . khi nhìn th¤y sñ tham døc, lòng ham mu¯n không cùng luôn luôn thúc bách ta phäi luôn luôn thöa mãn chúng v« th¬ xác hay mu¯n tái di¬n các kinh nghi®m quá khÑ. do ðó, ta thñc hi®n sñ di®t døc b¢ng cách không ð¬ các sñ ham mu¯n ¤y lôi kéo, b¡t ta làm nô l® cho chúng và ð¦y ta vào vòng quay không bao gi¶ ng×ng nghî (luân h°i) ngay trong cuµc ð¶i này. Di®t døc n½i ðây không phäi là di®t tr× t¤t cä các nhu c¥u c¥n thiªt cho sñ s¯ng còn và phát tri¬n cüa cá nhân. Di®t døc trong ý nghîa ð½n thu¥n, lành mÕnh, tích cñc và d­ dàng thñc hi®n nh¤t là không ð¬ tâm mình b¸ dính m¡c, b¸ lôi kéo vào các ý tß·ng ð¯i ngh¸ch, các mong mu¯n thúc bách, mãi mãi không thôi, xu¤t hi®n dß¾i các trÕng thái thô k®t (hoàn toàn làm nô l® cho døc v÷ng nhß rßþu chè, ån u¯ng quá ðµ, bài bÕc, tình døc) ho£c tinh vi h½n (tñ hành hÕ thân th¬ mình ð¬ kë khác sùng bái hay ð¬ ðßþc quay v« cõi sung sß¾ng sau khi chªt).

Khß¾c t× s¯ng theo mµt trong hai cách trên v¾i lòng an vui, thoäi mái, tñ tÕi, dõng mãnh và tâm tïnh thÑc là theo con ð߶ng · giæa (Trung ÐÕo), ð¬ luôn luôn nh§n biªt chân tâm , Ph§t Tánh, tâm tñ nhiên cüa chúng ta, v¯n rµng l¾n nhß b¥u tr¶i xanh bao la. Các ý tß·ng, các tâm tß vui, bu°n, thß½ng, ghét, sß¾ng, kh± nhß các ðám mây kéo ðªn. Nªu tâm ta không dính m¡c vào chúng, biªt chúng ðªn và ði mà không b¸ chúng lôi kéo và quay cu°ng trong các sñ tranh ch¤p, mâu thuçn, thì ta luôn luôn an ±n, tñ tÕi nhß b¥u tr¶i xanh trong sáng bao la. Ðó chính là ngu°n hÕnh phúc không gì làm cho v¦n ðøc ðßþc.

Khi s¯ng an vui, thoäi mái và dõng mãnh thì chúng ta cûng tr· nên tñ tÕi trong nhæng chuy¬n biªn cüa sinh, già, b®nh và chªt.

Sñ th§t v« con ð߶ng hÕnh phúc (ÐÕo Ъ)

Nhß thª, s¯ng v¾i ni«m hÕnh phúc n°ng ¤m, trong sáng, bao la, tñ tÕi, tràn ð¥y ngay trong chính cuµc ð¶i này là s¯ng cuµc ð¶i giác ngµ, giäi thoát. Ðó chính là con ð߶ng hÕnh phúc chân th§t (Ph§t ÐÕo hay Thánh ÐÕo), ðó chính là ch¯n Niªt Bàn an LÕc, ðó chính là chân lý nhi®m m¥u mà con ng߶i có th¬ biªt ðßþc, kinh nghi®m ðßþc và s¯ng ðßþc mãi mãi.

Trong thª gi¾i an vui tuy®t ð¯i cüa chân tâm, Ph§t tánh tñ bày tö, tñ bi¬u lµ ¤y, m÷i sñ ð¯i ngh¸ch ð«u tñ chúng phai m¶ và tan biªn. trong ni«m hÕnh phúc bao la ¤y, ta vçn th¤y biªt rõ ràng m÷i sñ vi®c: Ðúng là ðúng, sai là sai, hay là hay, d· là d·. Nhßng ta không b¸ dính m¡c, b¸ lôi kéo, b¸ ám änh b·i các ý tß·ng phân bi®t nhß ßa, ghét, khen, chê. Ho£c dù các ý tß·ng phân bi®t có kh·i lên ta cûng không ð°ng hóa, tr· thành mµt v¾i các ý tß·ng ð¯i ngh¸ch phân tranh ¤y. do ðó, các tâm tß vui, bu°n, thß½ng, ghét, thân, thù, d¥n d¥n tan biªn ði và thôi khu¤y ðµng tâm ta.

Ngoài ra, khi thñc hành sñ tïnh thÑc trong cuµc s¯ng hàng ngày, thì dù các ý tß·ng phân bi®t cùng các tâm tß ð¯i ngh¸ch ch±i d§y, ta nh§n biªt chúng v¾i lòng thoäi mái thì ta vçn an nhiên, tñ tÕi, không còn b¸ chúng xô ð¦y, d¦n d¡t hay lôi kéo. Chúng hi®n ra nhß thª nào ta th¤y biªt chúng rõ ràng nhß thª ¤y, chúng tan biªn nhß thª nào, ta biªt nhß thª ¤y. S¯ng v¾i ni«m an vui chân th§t thì ta vßþt lên các thói quen tÕo ra sñ ð¯i ngh¸ch, phân tranh trong lòng ta. Tâm ta t× ðó ði vào ch± tînh l£ng, t× ðó tình thß½ng yêu bao la và sñ hi¬u biªt chân th§t hi¬n bày.

S¯ng nhß thª là s¯ng tràn ð¥y hÕnh phúc. Ng߶i s¯ng v¾i ni«m an vui kÏ di®u ¤y m¤t khä nång thù h§n, làm ác gây kh± ðau cho kë khác mà chï có th¬ làm các ði«u lành nhß l¶i ÐÑc Ph§t tuyên thuyªt khi có kë höi ðÕo là gì:

"Không làm b¤t cÑ ði«u ác nào, làm t¤t cä
các vi®c lành, giæ lòng trong sÕch."

Ðó chính là con ð߶ng hÕnh phúc chân th§t (ÐÕo Ъ) hay Niªt Bàn: Thß½ng Yêu cuµc ð¶i v¾i quä tim trong lành, ¤m áp, mong mu¯n làm ði«u t¯t ð©p cho con ng߶i và xã hµi, th¤y biªt m÷i ði«u mµt cách chân th§t rõ ràng, m÷i hi®n tßþng v§t ch¤t và tâm linh (vÕn pháp), nhß chúng tñ hi¬n bày trong sáng, ð¥y ðü, không thêm hay b¾t; · yên ±n (an trú) trong ch¯n rµng l¾n, chiªu di®u, an vui sâu thÆm tñ nhiên hi¬n bày.

Tám Cách Áp Døng Sñ Chân Th§t Và an vui trong жi S¯ng Hàng Ngày

Ь khai m· (cho ng߶i b¡t ð¥u tu t§p hay ðang tu t§p) và ð¬ duy trì (cho ng߶i ðã có ðßþc sñ th¤y biªt chân th§t (giác ngµ)), ÐÑc Ph§t dÕy thñc hành Bát Thánh ÐÕo, tám con ð߶ng cao quý cüa kë giác ngµ:

1. Chánh Kiªn

Th¤y biªt chân th§t m÷i sñ v§t (vÕn pháp). M÷i sñ v§t ð«u tñ chúng ð¥y ðü, tñ tÕi, r²ng l£ng, không ngån ngÕi trong muôn ngàn dáng vóc, màu s¡c, âm thanh, chuy¬n ðµng khác bi®t.

2. Chánh Tß Duy

Suy nghî chân th§t. Dña trên sñ th¤y biªt chân th§t nên không b¸ các thành kiªn, tình cäm hay cäm xúc làm sai lÕc khi suy nghî.

3. Chánh Ngæ

Nói ði«u chân th§t. khi ðã có sñ th¤y biªt và suy nghî chân th§t và rõ ràng nhß thª thì chúng ta nói ði«u chân th§t, thÆng th¡n, ði«u mang ðªn sñ an vui t¯t ð©p cho m÷i ng߶i.

4. Chánh Nghi®p

Thân làm ði«u chân th§t, mi®ng nói ði«u chân th§t và ý nghî ði«u chân th§t. khi ðã th¤y biªt ði«u chân th§t, suy nghî ðúng ð¡n, nói ði«u thành th§t thì các hành ðµng cüa thân th¬, các l¶i nói và suy nghî bi¬u lµ sñ chân th§t, bi¬u lµ tình thß½ng yêu và ðem ðªn sñ t¯t ð©p cho mình cûng nhß cho ng߶i.

5. Chánh tinh T¤n

Siêng nång chân th§t. Siêng nång thñc hành nhæng ði«u trên c¥n sñ c¯ g¡ng, do ðó, chúng ta luôn luôn tinh t¤n hay siêng nång thñc hành s¯ng ð¶i tïnh thÑc trong m÷i sinh hoÕt h¢ng ngày ð¬ s¯ng an vui, lành mÕnh, và hÕnh phúc. Có nhæng thÑ siêng nång không chân th§t nhß siêng nång chê bai tôn giáo hay nhóm chüng tµc khác, siêng nång làm các vi®c gây t±n hÕi sinh mÕng hay hÕnh phúc ng߶i khác ng߶i Ph§t tØ không làm.

6. Chánh Ni®m

Chú tâm mµt cách chân th§t. khi s¯ng tïnh thÑc thì tâm ta · trong trÕng thái trong sáng, nh§n biªt trñc tiªp và rõ ràng các hoÕt ðµng cüa thân th¬ (khi th· vào, th· ra cùng các hoÕt ðµng ði ðÑng, n¢m, ng°i, làm vi®c) và cüa các tâm tß vui, bu°n, thß½ng, ghét cùng các ý tß·ng chþt ðªn ði mà không dính m¡c vào chúng. Chúng ta cûng th¤y biªt rõ r®t các sñ ki®n bên ngoài qua nåm giác quan nhßng không b¸ sñ ßa ghét chúng lôi kéo ði. Ðó chính là chánh ni®m hay sñ chú tâm thoäi mái tñ nhiên ð¬ biªt rõ m÷i thÑ ðang xäy ra bên trong hay bên ngoài cüa ta.

Khi chúng ta có sñ chú tâm thoäi mái và tñ nhiên hay s¯ng tïnh thÑc thì chúng ta biªt rõ các hoÕt ðµng cüa thân th¬ (ni®m thân), nhæng cäm giác sß¾ng kh± (ni®m th÷), nhæng ý tß·ng cùng các tâm tß vui, bu°n, thß½ng, ghét xu¤t hi®n (ni®m tß·ng) và nhæng gì chúng ta th¤y, nghe, nªm, ngØi, xúc chÕm (ni®m pháp). Chúng ta nh§n biªt rõ r®t khi chúng xu¤t hi®n cûng nhß lúc chúng tan biªn mà không b¸ chúng lôi kéo ði theo ð¬ tÕo ra nhæng phi«n não trong lòng.

7. Chánh MÕng

S¯ng b¢ng ngh« nghi®p chân th§t. Nh¶ có sñ th¤y biªt rõ ràng ðó mà chúng ta biªt ði«u ðúng l¨ sai, sñ công b¢ng cûng nhß lòng mu¯n ðem lÕi ði«u an vui cho m÷i ng߶i. do ðó, chúng ta s¯ng b¢ng ngh« nghi®p chân chánh, không làm hÕi sinh mÕng hay gây ðau kh± cho ng߶i khác.

8. Chánh иnh

Tâm trong sáng, an ±n và linh ðµng chân th§t. S¯ng ðßþc nhß thª là s¯ng v¾i tâm Ph§t, tâm giäi thoát, tâm an vui chân th§t. S¯ng lành và thi®n thì tâm ta tñ nó bi¬u lµ thành lòng thß½ng yêu bao la, sñ hi¬u biªt chân th§t cùng tánh rµng l¾n, trong sáng, linh ðµng, an lÕc và chân th§t tñ nhiên cüa tâm. Nói cách khác tâm tñ nó · yên mµt cách tñ nhiên trong sñ an ±n, thoäi mái, rµng l¾n và töa chiªu cüa chính mình. Ðó là chánh ð¸nh.

Chúng ta biªt Chánh иnh hoàn toàn khác v¾i Tà иnh. Tà иnh là mµt trÕng thái trí óc ngu ng½, không còn sñ biªt rõ ði«u hay l¨ phäi, tâm không còn sñ thông minh bén nh§y ð¬ nh§n biªt ðúng-sai, hay-d·. khi có Chánh иnh thì có sñ thông minh tß½i mát, bén nh§y, linh ðµng hay trí tu® (sñ hi¬u biªt chân th§t). Trí tu® nh§n biªt rõ ràng t߶ng t§n m÷i thÑ nhßng không chút dính m¡c vào sñ nh§n biªt ðó nên tuy biªt rõ ràng mà luôn luôn thong dong tñ tÕi, thoäi mái và linh hoÕt. Ngßþc lÕi, Tà иnh thì c¯ ch¤p, khép kín, không dám nhìn sñ th§t nên c¯ tình loÕi bö sñ th§t khách quan b¢ng cách tñ ðè nén. Ðó là mµt loÕi phän Ñng tñ v® (defensive mechanism). Ðó là mµt trÕng thái tâm cÑng nh¡t và lçn lµn.

Nhß thª Chánh Kiªn là th¤y biªt chân th§t. Th¤y t¤t cä m÷i sñ v§t (vÕn pháp) nhß chúng xu¤t hi®n (nhß thñc), không chút méo mó b·i lòng ßa hay ghét cüa mình. Sñ th¤y biªt chân th§t (trí tu®) v¯n là n«n täng cüa ð¶i s¯ng giác ngµ.

Ba yªu t¯ kª tiªp, Chánh Tß Duy, Chánh Ngæ, và Chánh Nghi®p là tánh tình ngay thÆng, thành th§t, l­ ðµ và hòa nhã và hi«n lành cüa ng߶i tu t§p bi¬u lµ qua sñ suy nghî ðúng ð¡n, nói nång hòa nhã và hành ðµng t¯t ð©p cüa thân, kh¦u và ý.

Chánh tinh T¤n và Chánh Ni®m là siêng nång làm cho ð¶i s¯ng luôn luôn ðßþc trong sáng, tß½i mát, an ±n, thoäi mái, an lÕc và phù h÷p v¾i sñ hi¬u biªt và thñc hành ðÕo. Nhæng ði«u t¯t ð©p ðó phát sinh ra t× ngu°n nång lñc trong sáng tñ nhiên, nhß ng÷n lØa luôn luôn cháy sáng, chuy¬n thành ni«m vui qua các sinh hoÕt th߶ng ngày.

Chánh MÕng là công vi®c làm hàng ngày cüa chúng ta ð¬ duy trì ð¶i s¯ng cüa cá nhân, gia ðình và xã hµi. Làm các công vi®c phù hþp v¾i sñ hi¬u biªt chân th§t cüa ta cùng thñc hành trong ni«m an vui trong sáng ðem ðªn hÕnh phúc t×ng giây phút n¥y qua giây phút khác. HÕnh phúc chân th§t bi¬u lµ, xu¤t hi®n qua m¯i tß½ng quan b·i con ng߶i, v¾i công vi®c, v¾i sñ ðóng góp cüa chúng ta trong vi®c xây dñng ð¶i s¯ng hÕnh phúc, cho mình và cho ng߶i.

Chánh иnh là sñ có m£t th߶ng trñc cüa sñ chú tâm thoäi mái tñ nhiên, sñ tïnh thÑc linh ðµng trong bäy yªu t¯ ð¥u. Chánh иnh có m£t trong m÷i sinh hoÕt cüa ð¶i s¯ng.

Tám con ð߶ng cao quý là sñ bày tö, bi¬u lµ chân tâm (manifestation of the true mind), khi tâm quay v« · yên n½i chính nó, khi tình thß½ng yêu bao la b×ng d§y và sñ hi¬u biªt chân th§t chiªu soi, khi su¯i ngu°n hÕnh phúc tuôn tràn. hay nói khác ði, ðó là trÕng thái cüa chân tâm, Ph§t tánh bày tö, bi¬u lµ tròn ð¥y (viên mãn) trong m÷i sinh hoÕt cüa ð¶i s¯ng. do ðó, ta không th¬ nào tách lìa tám con ð߶ng cao quý thành các ph¥n riêng bi®t. Mµt bao g°m cä tám, và tám chính là mµt. Chúng hòa hþp v¾i nhau tr÷n v©n, thñc hành các ði«u ¤y là tr· v« v¾i ð¶i s¯ng cao quý tñ nhiên ¤y. Ðó là s¯ng ð¶i giác ngµ. Ng߶i a-ri-en tñ cho h÷ thuµc loài ng߶i cao quý do huyªt th¯ng. ÐÑc Ph§t chï rõ m÷i con ng߶i ð«u cao quý, ð«u có Ph§t tánh nhß nhau. Sñ thñc hành tu t§p ð¬ s¯ng v¾i Ph§t tánh ðó, v¾i ngu°n hÕnh phúc bao la ðó là con ð߶ng cao quý (Thánh ÐÕo). Nhæng ng߶i cùng quy tø ð¬ thñc hành sñ tu t§p là nhóm ng߶i cao quý (Thánh Chúng). L¶i dÕy ðßa ðªn sñ giác ngµ ni«m an vui, hÕnh phúc chân th§t là chân lý cao quý (Thánh Pháp). Lu§t l® cüa cµng ð°ng tu t§p ðßa ðªn sñ giác ngµ là các ði«u lu§t cao quý (Thánh Lu§t). Và kë ðÕt ðßþc sñ giäi thoát cao quý (Thánh Quä), là nhæng con ng߶i cao quý (Thánh Giä). Ngày nay chæ Thánh Giä còn bao g°m cä nhæng ng߶i ðang tu cûng nhß b§c giác ngµ.

Nhß thª, chæ Thánh · ðây không mang ý nghîa so sánh, ð¯i lÕi v¾i chæ t¥m th߶ng (phàm). Chæ Thánh · ðây nh¤n mÕnh ðªn sñ cao quý tñ nhiên có sÇn n½i m÷i chúng ta. Ðó chính là giá tr¸ chân th§t cüa m²i ng߶i ð«u có dù chúng ta thuµc chüng tµc nào, màu da ðen, vàng, ðö, hay tr¡ng, · nß¾c nào, làm ngh« nghi®p gì · giai t¥ng xã hµi nào, có mÑc ðµ h÷c v¤n cao hay th¤p. M÷i ng߶i chúng ta, khi quay v« v¾i sñ hi¬u biªt chân th§t, tình thß½ng yêu bao la và ni«m hÕnh phúc tràn ð¥y thì ðó chính là ð¶i s¯ng cao quý v¯n luôn luôn có m£t n½i ta, không có b¡t ð¥u và t§n cùng, ð¶i s¯ng ¤y tràn ð¥y b¯n bi¬n và m· rµng ðªn vô biên. S¯ng v¾i lòng thß½ng yêu bao la, v¾i sñ hi¬u biªt chân th§t, v¾i ngu°n an vui sâu thÆm là s¯ng ð¶i cao quý. M²i ng߶i chúng ta khi có ð¶i s¯ng nhß thª là nhæng ng߶i s¯ng ð¶i cao quý (Thánh Giä).

S¯ng ð¶i cao quý nhß thª ngay trong cuµc ð¶i này, làm chü cuµc s¯ng cüa mình, tñ mình giäi thoát khöi m÷i sñ dính m¡c sai l¥m, ðem tình thß½ng yêu, sñ hi¬u biªt chân th§t mà tÕo nên mµt cuµc s¯ng t¯t ð©p cho cá nhân, gia ðình và xã hµi.

Không phóng d§t, b¤t tØ
Phóng d§t, phäi tØ sinh
Không phóng d§t, không chªt
Phóng d§t, nhß chªt r°i.
Biªt rõ sñ th§t ¤y
Kë trí không phóng d§t
Hoan hï không phóng d§t
An vui trong cõi thánh.
Ph¦m Không Phóng D§t (Appamadavagga)
Kinh Pháp Cú