n е, xÑ Nepal, kinh thành ca TÏ la V®, nåm 624 trß¾c Tây l¸ch, có mµt v¸ hoàng tØ ra ð¶i và sau ðã tr· thành mµt b§c vî nhân siêu qu¥n xu¤t chúng trong l¸ch sØ loài ng߶i: Hoàng tØ T¤t ÐÕt Ða.
Thân Thª
Hoàng tØ T¤t ÐÕt Ða con cüa hoàng ðª T¸nh PhÕn và hoàng h§u Ma-gia. Ngài sinh vào ngày trång tròn tháng vesak · n ðµ, tÑc R¢m tháng Tß theo l¸ch Tàu. Trên ð߶ng v« quê m© ð¬ ch¶ ngày sinh n·, Hoàng h§u ðã hÕ sinh hoàng tØ tÕi v߶n Lâm TÏ ni trong lúc bà d×ng chân nghï mát. HÕ sinh hoàng tØ ðúng mµt tu¥n thì bà t× tr¥n và hoàng tØ ðßþc giao lÕi cho ng߶i dì là bà ma ha Bà Xà Bà-Ы nuôi dßÞng.
Xem Tß¾ng
Tin hoàng tØ hÕ sinh lan truy«n nhanh chóng, không m¤y ch¯c ðã cùng kh¡p nhân gian. ÐÕo sî A-tß ðà, mµt v¸ tiên tri ðÕo hÕnh th¶i b¤y gi¶, hay tin xin vào tri«u ð¬ ra m¡t và xem tß¾ng hoàng tØ. Ng߶i ðã tiên tri r¢ng sau này hoàng tØ s¨ không tr· thành mµt v¸ vua mà là mµt b§c vî nhân cao quí nh¤t cüa nhân loÕi. Quä quyªt cho l¶i tiên tri cüa mình là không th¬ nào thay ð±i ðßþc, nên ông ðã khóc và than r¢ng vì tu±i ông ðã quá già s¨ không còn s¯ng ð¬ ðßþc nghe nhæng l¶i dÕy cao quí cüa b§c siêu nhân kia.
Уt Tên
Sau ðÕo sî a tß ðà, vua T¸nh PhÕn, theo thông tøc n ðµ, ðã t± chÑc mµt bu±i l ð£t tên và xem tß¾ng mµt l¥n næa cho hoàng tØ. Cuµc l ðßþc long tr÷ng t± chÑc tÕi cung nµi nåm ngày sau khi hÕ sinh hoàng tØ. Tám v¸ Bà la môn tài ðÑc kiêm ßu ðßþc vua T¸nh PhÕn m¶i vào tri«u ð¬ làm l ð£t tên. T¤t ÐÕt Ða, danh hi®u cüa hoàng tØ ðßþc chính thÑc công b¯ cho qu¯c dân vào ngày tr÷ng th¬ ¤y. T¤t ÐÕt Ða theo tiªng Aán có nghîa là ng߶i ðßþc toÕi nguy®n. H÷ cüa ngài là Gotama, trung hoa d¸ch là C° Ðàm.
Sau khi ð£t tên xong, 7 trong tám v¸ Bà la môn ðßþc m¶i ðªn làm l quyªt ch¡c r¢ng mµt trong hai ði«u sau ðây s¨ xäy ra trong cuµc ð¶i cüa hoàng tØ: mµt là hoàng tØ s¨ tr· thành mµt v¸ vua vî ðÕi nh¤t thª gian này; hai là hoàng tØ s¨ tr· nên mµt b§c thánh nhân giæa nhân loÕi. duy có v¸ Bà la môn thÑ tám, ng߶i trë tu±i và thông thái nh¤t trong tám v¸, tên Ki«u Tr¥n Nhß, ðã khÆng ð¸nh r¢ng tß½ng lai hoàng tØ chï có mµt con ð߶ng duy nh¤t, ¤y là hoàn toàn thoát tøc và ð¡c ðÕo quä giäi thoát.
HÕ Ði«n
Th¶i gian qua, m²i ngày hoàng tØ mµt l¾n khôn, mµt hôm hoàng tØ theo vua cha ði dñ mµt l hÕ ði«n; mµt sñ ki®n vô cùng lÕ lùng ðã xäy ra và chính sñ ki®n ðó ðã làm n«n täng cho kinh nghi®m tâm linh cüa hoàng tØ sau này. Sñ ki®n ¤y là, trong khi m÷i ng߶i ai n¤y ðang vui say v¾i cänh nhµn nh¸p cüa cuµc l, thì tÕi mµt g¯c cây có bóng mát nhß ðang m¶i m÷c và réo g÷i mµt tâm h°n yên tïnh, hoàng tØ ðã ðªn ðó ng°i trong tß thª kiªt già, quên ði m÷i chi ph¯i cüa ngoÕi cänh, l£ng l¨ tr¥m ngâm, chåm chú suy ni®m theo phß½ng pháp quán s± tÑc cüa thi«n ð¸nh. khi các cung phi theo h¥u c§n hoàng tØ th¤y ngài ðang thi«n ð¸nh, lÕi tâu cho vua cha hay, vua T¸nh PhÕn ðªn n½i tàng cây, ð¯i di®n trß¾c sñ tr¥m ngâm cüa hoàng tØ ch¤p tay vái chào.
Gia Th¤t:
Th¶i gian l£ng l¨ trôi qua, hoàng tØ v×a ðµ l¾n khôn. Nåm 16 tu±i hoàng tØ kªt duyên v¾i công chúa da du Ðà La, ng߶i em gái cô c§u cùng tu±i v¾i ngài và hÕ sanh ðßþc mµt con trai tên là la H¥u La. trong cuµc ð¶i nhung løa, bên cÕnh tình yêu tha thiªt cüa phø hoàng, cüa vþ ð©p con th½, có l¥n hoàng tØ thót ra nhæng l¶i vô cùng thâm thúy: "Cuµc s¯ng cüa ta th§t là tª nh¸, vô cùng tª nh¸. trong hoàng cung n½i ta ·, phø hoàng ta ðã ðào ao, ðã xây ð¥m. sen trong ð¥m màu xanh khoe s¡c xanh, màu ðö khoe s¡c ðö, màu vàng khoe s¡c vàng và màu tr¡ng khoe s¡c tr¡ng ðua nhau tranh vë ð©p dß¾i n¡ng mai. Tr¥m hß½ng xông trong cung ði®n cüa ta cûng dùng toàn loÕi thßþng hÕng. T× khån m£t ðªn xiêm y cüa ta cûng ðßþc may toàn b¢ng hàng løa ð¡t giá. Ngày cûng nhß ðêm, m²i khi ta bß¾c chân ra khöi cung ði®n là có tàng l÷ng che ch· n¡ng sß½ng. Ngoài ra, phø hoàng còn xây dñng cho ta ba tòa bi®t ði®n: mùa lÕnh, mùa nóng và mùa mßa. trong su¯t b¯n tháng mßa, ta lßu trú tÕi mµt bi®t ði®n có ð¥y ðü ti®n nghi v§t ch¤t, giæa mµt ðám cung phi, mÛ næ. Các ng߶i nô tÏ cüa phø hoàng ta cûng ðßþc ån sung m£c sß¾ng chÑ không nhß nhæng nhà khác".
Sinh M®nh
Ánh sáng chân lý d߶ng nhß trß·ng thành nh§m l© h½n v« sñ trß·ng thành th¬ xác cüa ngài. V¾i bän tính tr¥m l£ng sÇn có, và mµt lòng t× bi vô b¶ m²i ngày m²i ph± c§p ðªn muôn loài, ngài không th¬ nào ng°i an tâm hß·ng thø t¤t cä nhæng lÕc thú trong hoàng cung. do ðó, ngài ðã quyªt chí t× bö hoàng cung h¥u nhß ð¬ lÕi ð¢ng sau t¤t cä, nhßng kÏ th§t ngài ðã mang theo t¤t cä trong cuµc ð¶i t¥m ðÕo và hành ðÕo cüa ngài.
Nhæng ý tß·ng thôi thúc nhß tr¯ng giøc ð¬ làm ph¤n ch¤n thêm ý chí xu¤t tr¥n cüa ngài, trong kinh A-Hàm có thu§t mµt ðoÕn nhß sau: "Chính bän thân ta phäi ch¸u b¯n cänh sinh, già ðau, chªt và không biªt bao nhiêu nhæng phi«n não ô nhim khác næa. V§y mà sao ta cÑ mãi mê chÕy theo nhæng ði«u mà bän ch¤t cüa nó chÑa ð¥y nhæng kh± não nhß v§y. kinh nghi®m ðau thß½ng cüa sinh, già ðau, chªt và nhæng phi«n não ô nhim ðã cho ta mµt nh§n thÑc quá rõ r®t v« sñ b¤t lþi cüa chúng. V§y ta thØ ði tìm mµt cái vßþt ngoài nhæng cänh tßþng trên, cái t¯i thßþng tuy®t ð¯i và hoàn häo: cänh Niªt Bàn T¸ch L£ng.
жi s¯ng gia ðình quä là quá tù túng và ch§t chµi. Nó là ch² trú ¦n an toàn cüa m÷i phi«n não nhim ô. trong khi ðó, ð¶i s¯ng cüa mµt b§c xu¤t gia quä là mµt cänh tr¶i thênh thang bát ngát. tuy v§y, ng߶i ðã quen v¾i nªp s¯ng gia ðình khó mà ch¸u ðñng ðßþc mµt ð¶i s¯ng ðÕo hÕnh thiêng liêng, tràn ð¥y sñ toàn häo và trong sÕch".
Ngoài Hoàng Cung:
Nhæng l¥n dÕo ch½i ngoài hoàng cung, ngài trñc ti®p ð¯i di®n v¾i cuµc s¯ng thñc tª ð¥y d¯i gian, l×a ðäo và phü phàng. trong cuµc s¯ng êm ¤m cüa cung ði®n, ngài chï th¤y ðßþc mµt ph¥n r¤t nhö nhæng kh± ðau cüa nhân loÕi. Ъn khi ð¯i di®n trß¾c mµt cø già g¯i möi chân dùn, mµt b®nh nhân ðang qu¢n quÕi rên la, mµt tØ thi ðang sình và töa mùi hôi th¯i, nhæng cänh tßþng ðó c÷ng v¾i hình änh bác nông phu t¡m mình trong n¡ng cháy, nhæng côn trùng qu¢n quÕi trên l¾p ð¤t b¾i lên và sñ tranh dành c¤u xé cüa nhæng loài chim ó ð¬ tranh thü miªng ån ðã xác chÑng thñc trÕng giæa cänh ð¶i và cûng xác chÑng cho chính cuµc s¯ng ng¡n ngüi cüa ð¶i ngài. Ngài không th¬ bó tay ch¸u nhæng cänh kh± ðau chi ph¯i mµt cách mù quáng, trong khi hình änh thong dong cüa mµt ðÕo sî, tßþng trßng cho sñ vßþt thoát giæa cuµc ð¶i ðen t¯i, vçn rñc sáng trong tâm trí ngài. Hoàng tØ T¤t ÐÕt Ða, chàng thanh niên trai trë ðang cång ð¥y nhña s¯ng, quyªt chí t× bö cung vàng ði®n ng÷c ð¬ ði tìm chân lý, tìm sñ t¸ch t¸nh tr߶ng cæu cho chính mình và cho chúng sanh.
Giæa lúc chí xu¤t tr¥n cüa hoàng tØ ðang dâng ðªn ðïnh cao nh¤t cüa tâm h°n, thì ðßþc tin vþ ngài hÕ sanh mµt c§u bé. tin này không là mµt tin vui ð¯i v¾i ngài. Ngài xem ðó nhß mµt m¯i dây ràng buµc khác. Ngài than: "LÕi thêm mµt chß¾ng ngÕi, thêm mµt m¯i dây buµc ràng vß¾ng b§n!"
Vßþt Thành Xu¤t Gia
Chß¾ng ngÕi cûng nhi«u và ràng buµc cûng l¡m, nhßng nhæng thÑ ðó chï có th¬ buµc ràng v¾i nhæng tâm h°n bé nhö chÑ không th¬ nào cän ngån ðßþc mµt tâm h°n vî ðÕi nhß thanh niên T¤t ÐÕt Ða. Mµt hôm, giæa ðêm khuya thanh v¡ng, ngài thÑc tên h¥u c§n thân tín th¡ng ngña, hai th¥y trò vßþt thành xu¤t gia, sau khi ðã nhìn vþ ð©p con ngoan l¥n cu¯i cùng.
Qua khöi nhæng l¾p sóng cuµn cüa dòng sông A-nô-ma, ngài có cäm giác nhß ðã trút bö ðßþc nhæng buµc ràng vß¾ng b§n cüa hoàng cung. Ngài b¡t ð¥u cuµc hành trình tìm chân lý. B¤y gi¶ ngài v×a tròn 29 tu±i (B¡c tông 19 tu±i), cái tu±i cång ð¥y nhña s¯ng và c¥n nhi«u sñ hß·ng thø khoái lÕc giæa nhân gian. Tñ c¡t tóc, c·i c¦m bào, trao bäo kiªm cho xa N£c ðem v« dâng lÕi phø vß½ng, T¤t ÐÕt Ða nguy®n s¯ng cuµc ð¶i tu sî không nhà không cØa, sÇn sàng ch¤p nh§n m÷i thiªu th¯n v§t ch¤t. Hôm ¤y nh¢m ngày m°ng 8 tháng 2 theo l¸ch Tàu.
Tìm ÐÕo
Trong su¯t th¶i gian tìm ðÕo, hß không là cån nhà lý tß·ng, ð¤t rµng là chiªu gi߶ng cao sang, bóng cây và lá cö là nhæng chån màn sang tr÷ng, nhæng t¤m väi vøn nh£t ðßþc t× các ð¯ng rác là xiêm y lµng l¦y, bình bát ð¬ xìm ån nh¶ lòng t× cüa bá tánh là tài sän duy nh¤t cüa ngài. lang thang dß¾i nhæng c½n n¡ng nhß thiêu và t¡m mình trong nhæng c½n giá rét bu¯t xß½ng cüa gió sß½ng mi«n trung ¤n, ngài t§n døng t¤t cä th¶i gian ð¬ ð¬ ðào b¾i kho tàng chân lý. nghe n½i nào có mµt v¸ ðÕo cao ðÑc tr÷ng là ngài không quän gian lao, không t× khó nh÷c tìm ðªn ð¬ h÷c ðÕo. Mµt hôm ngài tìm ðªn mµt trong nhæng ðÕo sî trÑ danh th¶i b¤y gi¶, Oâng U¤t Ð¥u lam Ph¤t, ngài thßa: "Thßa tôn giä, xin tôn giä hoan hÖ cho tôi ðßþc th÷ giáo h÷c ðÕo và ðßþc s¯ng mµt ð¶i s¯ng ph¦m hÕnh thiêng liêng qua sñ hß¾ng dçn cüa tôn giä." U¤t Ð¥u lam Ph¤t ðáp: "Này ng߶i ðáng kính, hãy ðªn ðây và · lÕi ðây cùng tôi tu t§p ph¦m hÕnh. Giáo hu¤n · ðây không có gì ngoài sñ quán chiªu chân lý, thành tñu tu® giác cao thßþng và ¦n náu hoàn toàn trong sñ thành tñu ¤y."
S¯ng tu t§p v¾i U¤t Ð¥u lam Ph¤t không bao lâu, ngài th¤u tri®t ðßþc toàn v©n giáo lý cüa th¥y. Không nhæng th¤u tri®t, mà ngài ðã chÑng nh§p và an trú trong nhæng ði«u mà U¤t Ð¥u lam Ph¤t ðã chÑng nh§p và an trú, nhßng ngài tñ th¤y ð¤y vçn chßa phäi là chân lý cao tµt nhß ngài h¢ng thao thÑc.
Tu Kh± HÕnh
T× giä th¥y và ch÷n phß½ng pháp tu khác. Ngài b¡t ð¥u t§p tu kh± hÕnh. T§p ån ít d¥n, cho ðªn mµt ngày kia thân hình ti«u tøy, trí óc lu m¶, ngài té n¢m b¤t tïnh trên bäi cö và ðßþc mµt ng߶i chån c×u ðªn ð± sæa cho ngài tïnh lÕi. T× bö kh± hÕnh, ån u¯ng ði«u ðµ bình th߶ng và ngài suy nghî, ch¡c ch¡n giáo lý cao thßþng mà ngài h¢ng ¤p ü kia không th¬ nào tìm ðßþc trong nhæng phß½ng pháp tu kh± hÕnh, và ch¡c ch¡n cûng không ai có th¬ truy«n ðÕt cho ngài ðßþc. Th¥m l£ng, tïnh m¸ch trong t§n cùng cüa tâm thÑc cô ð½n, ngài ðªn ng°i suy tß dß¾i mµt g¯c cây có bóng mát sau khi ðã t¡m rØa mát më, v¾i l¶i th« s¡t ðá: "Nªu không thành tñu tu® giác cao siêu nhß ta h¢ng mong möi, thì dù th¸t nát xß½ng tan ta quyªt không r¶i khöi n½i này."
ChÑng ÐÕo
Liên tiªp trong bäy tu¥n l tß duy, ðªn khoäng giæa ðêm cüa ngày thÑ 49, ngài b±ng dßng th¤y su¯t ðßþc t¤t cä nhæng khoäng ð¶i quá khÑ cüa mình. Trí hi¬u biªt này, thu§t ngæ Ph§t giáo g÷i là "Túc mÕng minh". Ngài tiªp tøc tß duy thi«n quán, mµt lát sau ngài th¤y rõ bän th¬ cüa vû trø và nhæng nguyên nhân c¤u tÕo ra nó. Trí hi¬i biªt này thu§t ngæ Ph§t giáo g÷i là "Thiên nhãn minh". Kéo dài ni®m tß duy ¤y ðªn khoäng t¶ m¶ sáng thì ngài b±ng rõ su¯t ngu°n g¯c ðau kh±, và tìm ra ðßþc phß½ng pháp dÑt tr× nhæng ðau kh± ¤y. Trí hi¬u biªt này thu§t ngæ Ph§t giáo g÷i là "L§u t§n minh".
Sau nhæng giây phút kÏ di®u nhi®m m¥u ¤y, ng߶i ð¶i tôn xßng ngài là b§c vô sß tñ ngµ, là Ph§t. Hôm ¤y tính ra nh¢m ngày m°ng 8 tháng 12 theo l¸ch Tàu.
*