T¤t cä các pháp trên thª gian này không có mµt pháp nào ðµc sanh và tñ t°n, mà t¤t cä t× n½i nhân duyên sinh. Nhân duyên là n½i xu¤t xÑ, ði¬m phát sanh. Duyên là nß½ng tña vào nhau, tùy thuµc lçn nhau. Nhân duyên là các yªu t¯ nß½ng tña vào nhau ð¬ sinh ra mµt pháp khác. con ng߶i là mµt pháp v×a ð½n giän v×a phÑc tÕp nh¤t trong các pháp. Tiªn trình c¤u tÕo thành mµt con ng߶i g°m có 12 nhân duyên m¤u ch¯t. 12 nhân duyên này s¨ giäi thích t× mµt trÕng thái này tùy thuµc vào mµt trÕng thái khác ð¬ r°i phát sinh ra mµt trÕng thái khác næa, và cÑ liên tøc nhß v§y trói buµc con ng߶i trong vòng tròn không ch¤m dÑt. 12 nhân duyên m¤u ch¯t ¤y là:

1- Vô Minh

Vô minh là không nh§n thÑc ðßþc thñc tß¾ng cüa các pháp và không trñc nh§n ðßþc chân tß¾ng cüa chính mình. Nó là nhân duyên chính sinh ra m÷i h® løy và kh± não. Nó cûng chính là nguyên ðµng lñc v§n chuy¬n bánh xe ð¶i s¯ng cüa t¤t cä các loài hæu tình. Nói chung, t¤t cä nhæng thÑ làm chß¾ng ngÕi mÑc ðµ sáng su¯t, cän ngån bß¾c ð߶ng giäi thoát giác ngµ và che l¤p sñ hi¬u biªt chân chính ð«u là vô minh.

2- Hành

- Hành Hành là sñ v§n chuy¬n ng¤m ng¥m ð¬ r°i phát sinh ra hành ðµng và sñ tÕo tác. Các hành ðµng và sñ tÕo tác này có th¬ là thi®n và cûng có th¬ là ác. Nhß v§y, cä hai hành ðµng thi®n và b¤t thi®n ð«u ðßþc xem là b¡t ngu°n t× vô minh, chï có ði«u là ði v« hai hß¾ng khác nhau.

3- ThÑc

ThÑc thuµc v« ph¥n tinh th¥n. Nó là mµt sñ hi¬u biªt tùy thuµc theo hành, n¯i li«n giæa kiªp s¯ng quá khÑ và hi®n tÕi, cûng nhß giæa hi®n tÕi và tß½ng lai. khi mµt chúng sanh ði ð¥u thai, thÑc hi®n di®n cùng mµt lúc v¾i các ph¥n v§t ch¤t giæa hai bên cha m© hòa hþp.

4- danh S¡c

Danh s¡c là mµt danh t× chï cho sñ ph¯i hþp ð¥u tiên giæa hai ph¥n v§t ch¤t và tinh th¥n. V« ph¥n tinh th¥n chï có tên g÷i chÑ không có hình s¡c nên g÷i là "danh". V« ph¥n v§t ch¤t lúc ¤y chßa tßþng thành mµt hình hài rõ r®t nên g÷i là "s¡c". Danh-s¡c · ðây là chï cho hình thÑc th÷ thân s½ kh·i.

5- Løc Nh§p

Sau khi danh s¡c phát tri¬n ðªn mÑc ðµ hoàn häo thì løc nh§p xu¤t hi®n ð¥y ðü. Løc nh§p là sáu c½ quan trong con ng߶i: m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý.

Sáu c½ quan này g÷i là "løc nh§p" vì chúng s¨ là sáu ch² vào (nh§p) cüa sáu loÕi tr¥n cänh: s¡c vào m¡t, thanh vào tai, hß½ng vào mûi, v¸ vào lßÞi, xúc vào thân, pháp vào ý.

6- Xúc

Xúc là sñ tiªp xúc, sñ va chÕm. M¡t tiªp xúc v¾i hình s¡c, tai tiªp xúc v¾i âm thanh v.v... Sñ tiªp xúc này sanh ra mµt trÕng thái thÑ ba g÷i lá "thÑc". Ví dø, nhãn cån (con m¡t) tiªp xúc v¾i s¡c tr¥n (hình tß¾ng, màu s¡c) sinh ra nhãn thÑc (cái hi¬u biªt thuµc v« con m¡t). trong kinh TÕp-A-Hàm ðÑc Ph§t dÕy: "Vì có m¡t và hình th¬ nên nhãn thÑc phát sinh. Vì có tai và âm thanh nên nhî thÑc phát sinh. Vì có mùi và mûi nên tÖ thÑc phát sinh. Vì có lßÞi và v¸ nên thi®t thÑc phát sinh. Vì có thân và v§t nên thân thÑc phát sinh. Vì có ý và ð¯i tßþng cüa ý nên ý thÑc phát sinh. Xúc là giao ði¬m giæa ba yªu t¯ ¤y".

7- Th÷

Th÷ là sñ cäm giác v« mµt ð¯i tßþng khi ð¯i tßþng ¤y tiªp xúc v¾i giác quan. Cäm giác ðó có th¬ là vui, có th¬ là bu°n, là thi®n, là ác v.v... Nói mµt cách khác, th÷ là sñ tiªp nh§n, sñ thâu nÕp vào.

8- Ái:

Aùi là ßa thích, là ham mu¯n. T× th÷ dçn sinh ra ßa thích, ham mu¯n và tìm c¥u. Ðây là tr߶ng hþp th÷ cänh vui. Ngßþc lÕi th÷ cänh kh± thì sanh tâm bu°n r¥u, bñc d÷c, chán ghét. Nhß v§y, "ái" phát sinh dß¾i hai m£t; mµt m£t thích thì tìm c¥u ðem vào, m£t khác không thích thì xua ðu±i ð¦y ra.

9-Thü

Thü là bám l¤y và giæ ch£t v§t mình ham mu¯n. Thü là mµt hình thÑc cüa ái phát tri¬n cao ðµ. Aùi ví nhß tên trµm ðang trong lúc ði tìm c¡p v§t døng. Thü nhß khi ðã n¡m b¡t ðßþc v§t døng r°i. do thü sinh ra nhæng ngã ch¤p sai l¥m; ðây là "tôi" (ngã), ðây là cái "cüa tôi" (ngã s·).

10- Hæu

Hæu nghîa ðen là có. "Có" · ðây mang tr÷n ý nghîa g°m cä nhân lçn quä. Mình ðã có nhân t× quá khÑ, nên hi®n tÕi ðang có quä; ð°ng th¶i cûng ðang có nhân · hi®n tÕi ð¬ s¨ có quä trong tß½ng lai. Nói khác ði, hæu là hành ðµng tÕo nghi®p ngay trong ð¶i này.

11- Sanh

Sanh là sanh ra, và cûng có nghîa là trß·ng thành hay l¾n lên. V×a chï cho kiªp kª tiªp, ð°ng th¶i cûng chï cho kiªp hi®n tÕi. sanh ra và trß·ng thành ð¬ ði ðªn giai ðoÕn thÑ m߶i hai là lão tØ.

12- Lão TØ

Lão tØ nghîa là già ð¬ r°i chªt. Nói mµt cách r¯t ráo trong sanh ðã có lão tæ. T× cái lão tØ lúc m¾i sanh ra ð¬ ði d¥n ðªn cái lão tØ sau cùng làm nhân cho cái sanh kª tiªp. Cái l¦n qu¦n cüa vòng luân h°i làm nhân làm quä cho nhau là nhß v§y.

Không có mµt kªt quä nào mà không có nguyên nhân. Nhß v§y, nªu tiêu di®t ðßþc nhân tÑc là quä tñ nhiên r½i røng. Sñ di­n ðÕt t× trß¾c ðªn ðây là ði­n ðÕt theo chi«u thu§n, nghîa là ði t× nhân ðªn quä. Nhßng ðÑc Ph§t lúc tu t§p thì Ngài quán sát theo chi«u ngh¸ch; nghîa là t× quä ð¬ tìm v« nhân. sau khi quán sát hai chi«u thu§n ngh¸ch rõ ràng, Ngài th¤y ðâu là nhân, ðâu là quä r°i, Ngài ðoÕn tr× ngay nguyên nhân chính, tÑc thì mµt chu±i dài kªt quä kh± não ßu bi theo sau tñ nhiên tiêu di®t. Toàn th¬ phß½ng trình cüa chu±i dài vô minh có th¬ tóm lßþc nhß sau:

Vô minh duyên hành;

Hành duyên thÑc;

ThÑc duyên danh s¡c;

Danh s¡c duyên løc nh§p;

Løc nh§p duyên xúc;

Xúc duyên th÷;

Th÷ duyên ái;

Aùi duyên thü;

Thü duyên hæu;

Hæu duyên sanh;

Sanh duyên lão tØ.

Vô minh và hành là nhân trong quá khÑ. T× thÑc ðªn lão tØ là quä · hi®n tÕi, ð°ng th¶i chúng cûng làm nhân cho tß½ng lai. giai ðoÕn lão tØ cüa kiªp hi®n tÕi là giai ðoÕn chuy¬n tiªp cho kiªp s¯ng tß½ng lai. Nªu không có lão tØ do các nghi®p cüa vô minh gây ra, thì không th¬ có vi®c tái sinh kiªp kª. Nói mµt cách khác, ch£t g¯c vô minh thì lão tØ không còn.
*