Nhân quä là mµt trong nhæng v¤n ð« l¾n mà thu· sanh ti«n ðÑc Ph§t ð£c bi®t lßu ý và giäng giäi c£n kë cho các hàng ð® tØ. Nói ðªn nhân quä tÑc là nói ðªn ð¸nh lu§t nghi®p báo vì ð¸nh lu§t này c¡t nghîa và trä l¶i rành r¨ chu±i dây nhân quä.

Nghi®p

Nghi®p là gì? Tiªng PhÕn là Karma, có nghîa là tác ý hay hành ðµng. trong con ng߶i chúng ta có ba ch² tÕo nghi®p: thân, kh¦u và ý. Ý ðóng vai trò quan tr÷ng h½n hªt. trong t¤t cä m÷i th¶i gian, khi ðã tác ý d¥u có bi¬u hi®n ra n½i thân, kh¦u hay không ð«u tÕo nghi®p. Chæ "Nghi®p" · ðây không phäi hoàn toàn chï cho ði«u ác mà cä nhæng vi®c thi®n næa.

Trong kinh A-hàm ðÑc Ph§t dÕy:

"Này các th¥y TÏ kheo, Nhß lai xác nh§n r¢ng chính do sñ tác ý mà có nghi®p. Nhân vì có ý "mu¯n làm" nên m¾i phát ra hành ðµng b¢ng thân và kh¦u."

V§y sñ báo Ñng cüa nghi®p hoàn toàn tùy thuµc vào n½i tâm làm chü. Tâm làm chü tÕo ra nghi®p thi®n thì kªt quä ðßa ðªn ði«u t¯t. Tâm làm chü tÕo ra nghi®p ác thì kªt quä dçn ðªn ði«u x¤u. trong kinh Pháp Cú có câu:

"Trong các pháp tâm dçn ð¥u, tâm làm chü, tâm tÕo-tác t¤t cä. Nªu ðem tâm ô nhi­m tÕo nghi®p nói nång hay hành ðµng, thì sñ kh± s¨ theo nghi®p kéo ðªn nhß bánh xe lån sau chân con v§t kéo xe. Ngßþc lÕi, nªu ðem tâm trong sÕch tÕo nghi®p, thì hÕnh-phúc s¨ theo ta nhß bóng theo hình."

Nghi®p g°m có nghi®p quá khÑ và nghi®p hi®n tÕi. Nói mµt cách khác là nhæng gì chúng ta ðang an-hß·ng · hi®n tÕi là kªt quä cüa nghi®p trong quá khÑ, và nhæng gì chúng ðang hành ðµng · hi®n tÕi s¨ là nhân cho nhæng kªt quä trong tß½ng lai. tuy nhiên, nghi®p không phäi là mµt cái gì c¯ ð¸nh mà không th¬ cäi thi®n ðßþc. Nghi®p do chính tâm tÕo ra thì cûng do chính tâm cäi thi®n l¤y nó.. Hi¬u mµt cách khác, nhæng gì mà chúng ta an-hß·ng · hi®n tÕi không hÆn hoàn toàn phän änh trung thñc cái nhân trong quá khÑ và nhæng gì mà chúng ta ðang tÕo hôm nay chßa ch¡c chúng ta s¨ hß·ng tr÷n quä trong tß½ng lai. theo lu§t nhân quä báo Ñng, có nhæng quä báo g÷i là hi®n báo, h§u báo và lai báo. Nói mµt cách r¯t ráo, viªc báo Ñng x¤u · mÑc nào, t¯t · mÑc nào hoàn toàn tùy thuµc vào mÑc ðµ cäi thi®n hay h¯i ác cüa chính chúng ta. Thí dø, có mµt ng߶i phÕm tµi giªt ng߶i, chÆng hÕn. theo lu§t báo Ñng thì tß½ng lai ng߶i ¤y s¨ b¸ mµt quä báo tß½ng tþ nhß v§y. Nhßng nªu sau khi phÕm tµi sát nhân, ng߶i ¤y cñc kÏ ån nån và tu t§p ð¬ hoán cäi nghi®p sát cüa mình thì quä báo r¤t có th¬ không ðªn ho£c nªu ðªn cûng s¨ ðªn · mµt tr߶ng hþp khác h½n hay nh© h½n.

Tóm lÕi, ð¸nh lu§t nghi®p báo ðªn tuy kh¡c khe nhßng cûng vô cùng khách quan, vô tß và công b¢ng.

Quä

Quä là kªt quä cüa nghi®p. Nghi®p, nhß ðã ðßþc ð¸nh nghîa, là tác ðµng cüa thân, kh¦u và ý. Kªt quä cüa nghi®p là sñ phän Ñng phäi có cüa ba tác ðµng trên; nghîa là nhân và quä theo nhau. M÷i v§t th¬ dß¾i ánh n¡ng m£t tr¶i ð«u d÷i ra mµt cái bóng; cái bóng ¤y dính li«n v¾i mµt v§t th¬ d÷i ra nó. Tß½ng t½ nhß v§y, m÷i hành ðµng có tác ý ð«u dính li«n v¾i mµt cái quä. Cµi ngu°n cüa cä nghi®p lçn quä ð«u · n½i tâm. T× hành ðµng (nghi®p) dçn ðªn kªt quä cüa hành ðµng (quä) ð«u do tâm làm chü. Tùy theo hành ðµng t¯t hay x¤u mà dçn ðªn quä lành hay dæ. Ðã có gieo nhân t¤t phäi g£t quä, lúc này, n½i ðây hay lúc khác n½i khác , hi®n kiªp hay lai kiªp. trong kinh tÕp A-hàm có ðoÕn:

"Ðã gieo gi¯ng nào, s¨ g£t quä n¤y.

Hành thi®n s¨ thâu g£t quä lành; hành ác s¨ g£t quä dæ.

Hãy gieo gi¯ng t¯t, ta s¨ hß·ng quä lành."

ÐÑc Ph§t quán tri®t ð¸nh lu§t nghi®p báo r°i phân tích rån nh¡c chúng ta chÑ Ngài không chi ph¯i ð¸nh lu§t ¤y b·i quy«n nång cüa Ngài; nghîa là nghi®p báo tñ nó có mµt hi®u lñc riêng bi®t trong phÕm vi cüa nó chÑ không h« b¸ chi ph¯i b·i b¤t cÑ mµt tha lñc nào khác. do ðó, trên ð߶ng du hóa ðÑc Ph§t luôn khuyên m÷i ng߶i hãy tñ tÕo cho mình mµt häi ðäo ð¬ nß½ng nh¶ và an ¦n. trong giáo lý cüa ðÑc Ph§t, chúng ta không th¬ tìm th¤y chü trß½ng có mµt thß·ng phÕt do mµt ð¤ng toàn nång toàn trí t¯i cao nào cä. Nªu giä sØ có mµt ð¤ng thß·ng phÕt nào ðó, thì ð¤ng thß·ng phÕt ¤y là chúng ta. ta làm chü ð¸nh m®ng cüa ta. ta quyªt ð¸nh t¤t cä cho tß½ng lai cüa ta. Nói mµt cách chính xác là t¤t cä nhæng nghi®p mà chúng ta gieo hi®n ðang tr± quä hay s¨ tr± quä, chúng ta có ð¥y ðü nång lñc ð¬ hoán cäi nó sang mµt chi«u hß¾ng khác v¾i mµt c¯ g¡ng chân chính.

Kh·i Thüy Cüa Nghi®p

Kh·i thüy cüa nghi®p không chi khác h½n là vô minh, mµt trong 12 nhân duyên sinh ra chu±i dây dài s¯ng chªt, kh± não. ÐÑa con ðë cüa vô minh có nhi«u thª lñc và hoÕt ðµng mÕnh nhÑt trong chu±i dây dài này và trong m÷i th¶i gian là tham døc. L¡m khi chúng ta làm mµt hành ðµng thi®n, nhßng nªu không khéo ð¬ tham døc l÷t vào, thì hành ðµng thi®n ¤y tr· thành mµt hành ðµng ác r°i tr± sanh mµt quä x¤u mà chúng ta không hay. "Nhà lþp không kín b¸ mßa dµt thª nào, kë tâm không khéo tu b¸ tham døc l÷t vào cûng d߶ng thª ¤y." ÐÑc Ph§t ðã ân c¥n d£n dò nhß v§y trong kinh pháp cú.

ÐÑc Ph§t ðßþc mô tä là mµt ng߶i tñ tÕi là vì Ngài không còn bån khoån, không còn th¡c m¡c, không còn âu lo trß¾c m÷i v¤n ð«. Vì sao? Vì Ngài ðã t§n di®t m÷i tham døc. T× kinh nghi®m này, Ngài dÕy: "tham døc sanh ra lo, tham døc sanh ra sþ, không tham døc thì không còn lo, không còn sþ." Tóm lÕi, kh·i thüy cüa nghi®p là vô minh, nhßng trñc tiªp ði«u khi¬n và gây nghi®p là tham døc.

T× Nghi®p Báo ðªn Tái Sanh

Chung quanh hai v¤n ð« nghi®p báo và tái sanh có r¤t nhi«u nhæng câu höi tß½ng tþ t× th¶i xßa ðªn bây gi¶ ðßþc ð£t ra. ChÆng hÕn nhß, tÕi sao trong thiên hÕ lÕi có nhæng ng߶i quá giàu sang và cûng có l¡m kë nghèo hèn ðói rách? TÕi sao có l¡m ng߶i thông minh mà cûng có nhi«u ng߶i d¯t nát? TÕi sao ng߶i này hi«n lß½ng mà ng߶i kia lÕi hung bÕo? TÕi sao có nhæng ðÑa trë trong lÑa tu±i l¨ ra chßa biªt gì hªt mà lÕi có th¬ nói ðßþc nhi«u thÑ tiªng, trong khi ðó nhæng ðÑa trë b¸ mù, câm, ðiªc ngay t× khi l÷t lòng m©? Và còn r¤t nhi«u nhæng câu höi "tÕi sao" tß½ng tþ nhß v§y. Nhæng câu höi này trß¾c th¶i Ph§t và ngay cä bây gi¶ cûng còn mµt s¯ ng߶i trä l¶i r¢ng do nhæng nguyên nhân nh¤t ð¸nh tÕo nên sñ chênh l®ch ¤y, ho£c do mµt sñ may rûi ngçu nhiên nào ðó. L¶i giäi thích cüa ðÑc Ph§t là hoàn toàn bác bö sñ ngçu nhiên và cûng phü nh§n luôn cä thuyªt may rûi. Ngài bäo r¢ng trong thª gian này không có mµt ði«u gì xãy ra mà không có ít nh¤t là mµt nhân và mµt duyên. Ь trä l¶i cho nhæng câu höi trên, ðÑc Ph§t giäi thích mµt cách r¤t v¡n t¡t nhßng th§t ð¥y ðü, "t¤t cä nhæng ni«m vui nhæng n²i kh± mà chúng ta ðang g£t hái hôm nay ð«u do nhæng nguyên nhân ho£c t¯t ho£c x¤u mà chính chúng ta ðã gieo trong quá khÑ, chï vì trí nång gi¾i hÕn và nh¤t là sñ hi¬u biªt b¸ ràng buµc b·i giác quan phàm tình nên không nh§n biªt tr÷n v©n nhæng nguyên nhân vô hình và phÑc tÕp trong thª gian." H¥u hªt chúng ta chï nhìn th¤y cái quä r°i am ch£t l¤y nó ho£c hß·ng thø ho£c than oán mà không m¤y ai suy tìm v« nguyên nhân sâu xa cüa nó. Nhæng b§c giác ngµ khác v¾i chúng ta là ch² ðó.

Trong bài kinh mang tña ð« subba thuµc tr߶ng bµ kinh, chàng thanh niên subba höi ðÑc Ph§t nhß sau: "BÕch thª tôn, do nhân duyên gì mà trong ð¶i có ng߶i chªt y¬u, có ng߶i s¯ng lâu, có ng߶i hay b®nh hoÕn, có ng߶i mÕnh khöe, có ng߶i x¤u xa, có ng߶i ð©p ð¨, có ng߶i làm gì cûng không ai làm theo, nói gì cûng không ai nghe theo, có ng߶i làm gì cûng có ng߶i làm theo, nói gì cûng có ng߶i nghe theo, có ng߶i nghèo kh±, có ng߶i giàu sang, có ng߶i sanh trong gia ðình b¥n ti®n, có ng߶i thuµc dòng dõi cao sang, có ng߶i ngu d¯t, có ng߶i trí tu®...?"

Mµt cách v¡n t¡t, ðÑc Ph§t trä l¶i nhß sau:

"M²i chúng sanh ð«u mang theo mµt cái nghi®p cüa chính mình nhß mµt di sän, nhß ng߶i thân, nhß n½i nß½ng tña. do vì cái nghi®p riêng cüa m²i ng߶i m²i khác nên m¾i có nhæng cänh b¤t ð°ng giæa chúng sanh."

Sau ðó ðÑc Ph§t giäi thích cho subba nghe t×ng tr߶ng hþp mµt:

Nªu mµt ng߶i tr÷n ð¶i chï thích vi®c giªt chóc, nhß ng߶i thþ sån chÆng hÕn, bàn tay h÷ luôn luôn ð¦m máu, hàng ngày s¯ng trong sñ chªt chót và gây thß½ng tích cho kë khác không chút xót thß½ng; do tính hiªu sát ¤y, nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ là ng߶i y¬u mÕng. Nªu ng߶i kia luôn luôn th§n tr÷ng, không bao gi¶ xúc phÕm ðªn ð¶i s¯ng cüa kë khác s¯ng tránh xa gß½m ðao, giáo mác và các loÕi vû khí, luôn luôn l¤y lòng t× ái ð¯i v¾i t¤t cä chúng sanh; do sñ không sát sanh ¤y, nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ là ng߶i s¯ng lâu. Nªu ng߶i kia là ng߶i ác ðµc, luôn luôn tìm cách hÕi ng߶i, luôn luôn dùng ðánh ð§p và gß½m giáo ð¯i v¾i m÷i ng߶i, do chính hung dæ ¤y, nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ là ng߶i hay b®nh hoÕn. Nªu ng߶i kia không bao gi¶ làm t±n thß½ng kë khác; do ðÑc tính hi«n lß½ng và nhu hòa ¤y, nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ là ng߶i khöe mÕnh. Nªu ng߶i kia cµc c¢n thô l², luôn luôn gi§n dæ, chß·i m¡ng và nguy«n rûa ng߶i khác; do sñ thô l² và cµc c¢n ¤y, nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ là ng߶i x¤u xí. Nªu ng߶i kia thanh tao nhã nh£n dù b¸ chß·i m¡ng cûng không h« oán gi§n và không bao gi¶ tìm cách trä thù; do kªt quä cüa sñ thanh tao ¤y nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ là ng߶i ð©p ð¨. Nªu ng߶i kia có tánh hay ð¯ kÜ, thèm thu°ng ham mu¯n và ghen ghét lþi danh cüa ng߶i khác, không biªt tôn kính ng߶i ðáng tôn kính, luôn luôn ôm ¤p lòng ganh tÜ; do bän tính ð¯ kÜ ¤y, nªy sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ là ng߶i không có änh hß·ng, nói không ai nghe, làm không ai theo. Nªu ng߶i kia không có tánh ð¯ kÜ, không thèm thu°ng và ghen ghét lþi danh cüa ng߶i khác, biªt tôn tr÷ng ng߶i ðáng tôn tr÷ng, không ôm ¤p lòng ganh tÜ; do bän tính ¤y, nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ là ng߶i có thª lñc, nói hay làm gì cûng có ng߶i theo. Nªu ng߶i kia bön xën, keo ki®t, su¯t ð¶i không biªt b¯ thí là gì bo bo v¾i sñ nghi®p cüa mình; do tánh bön xën ¤y, nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ là ng߶i nghèo hèn thiªu th¯n. Nªu ng߶i kia hay ßa thích b¯ thí, có lòng quäng ðÕi; do lòng quäng ðÕi ¤y, nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ làm ng߶i giàu sang. Nªu ng߶i kia kiêu cång mà không biªt phøc thi®n, không biªt tôn tr÷ng ng߶i ðáng tôn tr÷ng; do tánh kiêu ngÕo ¤y, nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ làm ng߶i ðê ti®n th¤p hèn. Nªu ng߶i kia tánh không kiêu hãnh, biªt phøc thi®n, và luôn luôn tôn kính ng߶i ðáng tôn kính; do ðÑc tánh t¯t ¤y, nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ làm ng߶i cao sang quy«n quí. Nªu ng߶i kia không ßa thích thân c§n v¾i b§c tài ðÑc ð¬ h÷c höi ði«u hay l¨ phäi và phân bi®t chánh tà; do sñ thiªu kém ¤y, nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ là ng߶i d¯t nát. Nªu ng߶i kia hay ßa thích tìm ðªn các b§c tài ðÑc ð¬ h÷c höi tu t§p; do sñ h÷c höi tu t§p chân chánh ¤y, nªu sau này tái sanh trong loài ng߶i, ng߶i ¤y s¨ là ng߶i thông minh trí tu®."

Tóm lÕi, theo tinh th¥n giáo lý cüa ðÑc Ph§t, t¤t cä nhæng chênh l®ch trong thª gian v« tinh th¥n lçn ðÕo ðÑc, v« trí tu® cûng nhß b¦m tính ph¥n l¾n ð«u tùy thuµc vào các hành ðµng và nhæng xu hß¾ng mà chúng ta hß¾ng v« trong quá khÑ cûng nhß trong hi®n tÕi, tÑc là nghi®p và cûng chính là nhân quä v§y.

Vô Ngã

Vô ngã nghîa là không có mµt sñ ðµc sinh, ðµc t°n. Không có mµt sñ giæ nguyên trí c¯ ð¸nh cüa nó. T¤t cä ði«u phäi chuy¬n biªn.

V§t th¬ thì chuy¬n biªn t× v§t này ð¬ sinh ra mµt v§t khác; t× thân th¬ này qua thân th¬ khác. tinh th¥n thì chuy¬n biªn t× mµt loài này qua mµt loài khác.

Sñ thay ð±i v§t ch¤t ðªn tinh th¥n nhß v§y là vì tñ thân nó không có mµt cái gì ðích thñc là nó. Nªu có mµt cái gì ðó ðích thñc là nó, thì không th¬ nào kªt hþp ðßþc v¾i mµt cái khác ð¬ sinh ra mµt cái khác næa. Cái không ðích thñc ðó g÷i là vô ngã.
*