Trên ð߶ng ho¢ng hóa ðµ sanh, ðÑc Ph§t nh§n ðßþc nhi«u sñ cung kính, nhßng cûng không phäi không có sñ mÕ lÜ hüy báng. Chúng ta thØ ð÷c lÕi ðoÕn kinh ng¡n sau ðây ð¬ xem thái ðµ cüa ðÑc Ph§t ra sao khi b¸ hüy nhøc; ð°ng th¶i tìm xem nguyên nhân nào mà ðÑc Ph§t ðã chª ngñ ðßþc nhæng l¶i hüy báng mÕ lÜ ¤y.

".... Ông là th¢ng ån trµm, là ð° ngu, là th¢ng ðiên, là con bò, là thú v§t, là loÕi · ð¸a ngøc. Ông ð×ng mong gì ðßþc sanh v« nhæng cõi lành. T¤t cä nhæng hình phÕt, chæng cänh kh± ðang ch¶ ðþi ông..."

Th¤y th¥y mình b¸ hüy nhøc quá l¶i, Ngài a-nan d¢n lòng không ðßþc, bÕch Ph§t: "BÕch th¥y ng߶i ta ðang chß·i rüa, nhøc mÕ th¥y trò mình mµt cách thái quá; v§y xin th¥y nên d¶i ði n½i khác."

- Ði ðâu bây gi¶ A-nan?

- Ъn mµt ðô th¸ khác.

- Nªu ðªn ð¤y ng߶i ta cûng chß·i rüa, mÕ nhøc nhß v§y r°i ði ðâu næa?

- LÕi ðªn mµt n½i khác.

- A-nan, không nên làm nhß v§y. N½i nào g£p khó khån là n½i ¤y ta c¥n phäi giäi quyªt. ta chï ði ðªn n½i khác khi nào m÷i vi®c · ðây ðã ðßþc giäi quyªt ±n thöa.

Thái ðµ cüa ðÑc Ph§t là ð¯i di®n v¾i sñ th§t. Mu¯n ðßþc mµt bän lînh nhß v§y không phäi là chuy®n d­. Ngài ðã m¤t nhi«u công phu và träi qua nhi«u th¶i gian tôi luy®n m¾i có ðßþc nhæng mãnh lñc phi th߶ng nhß v§y. Mãnh lñc · ðây không phäi là mµt sÑc mÕnh vû bi«n mà là mµt tinh th¥n nhçn nhøc cao ðµ, mµt tâm t× bi bao la, mµt ðÑc hÖ xä vô b¶. Nªu không phäi v§y thì chï làm m°i cho lØa sân h§n thiêu ð¯t. T×, Bi, HÖ, Xä là b¯n ðÑc tính ð£c thù mà m²i ng߶i c¥n phäi t§p luy®n ð¬ s¯ng chung trong thª gi¾i tß½ng quan tß½ng duyên này.

ÐÑc T×

ÐÑc t× tÑc là tâm t× bao la rµng l¾n. Nó có nghîa là ðem ni«m vui ðªn cho m÷i ng߶i và m÷i loài mµt cách bình ðÆng. trong kinh T× bi ðÑc Ph§t dÕy, "T× tâm c¥n phäi ðßþc chan hòa ðªn m÷i loài chúng sanh, trùm kh¡p cä vÕn v§t, sâu rµng và ð§m ðà nhß tình m© thß½ng yêu con mµt; dù phäi hi¬m nguy ðªn tính mÕng, ng߶i m© cûng sÇn sàng bao b÷c cho con cßng..." Thñc ra, tâm t× không phäi chï là mµt thÑ tình thß½ng yêu nhö nhen v¸ kÖ nhß tình m© thß½ng con v×a k¬. trong câu kinh trên, ðÑc Ph§t chï nh¢m nh¤n mÕnh · ði¬m lòng thành th§t mong c¥u thiªt tha cüa ng߶i m© cho ðÑa con duy nh¤t cüa mình ðßþc hÕnh phúc. Tình yêu thß½ng h©p hòi, v¸ kÖ b¡t ngu°n t× tham døc chÑ không phäi xu¤t xÑ t× tâm t×. tuy nhiên, nªu chúng ta biªt luy®n t§p và phát tri¬n nó m²i ngày mµt rµng l¾n h½n ra, thì d¥n d¥n s¨ ðßþc khª hþp và hµi nh§p v¾i tâm t×. Ng߶i mang bän ch¤t t× tâm là không còn phân bi®t ng߶i thân kë s½, ng߶i giàu kë nghèo và cûng không h« phân bi®t ðªn màu da chüng tµc. Bän ch¤t cüa tâm t× là ph± c§p, là bình ðÆng, không b¸ gi¾i hÕn b·i b¤t cÑ mµt hình thÑc nào. Tâm t× gi¯ng nhß ánh trång hi«n d¸u rãi kh¡p cùng vÕn v§t mµt cách vô tß. Ng߶i duy nh¤t ðã ðÕt ðßþc tâm t× quäng ðÕi nhß v§y không ai khác h½n là ðÑc Ph§t. Tâm t× quäng ðÕi cüa ðÑc Ph§t ðã tÕo ðßþc an lÕc và hÕnh phúc cho t¤t cä nhæng ng߶i yêu kính cûng nhß nhæng ng߶i ganh tÜ oán ghét Ngài. Ng߶i mà phát huy tâm t× ðªn cùng tµt s¨ th¤y mình và vÕn loài là mµt. Ъn lúc ¤y, cái g÷i là tñ ngã s¨ vßþt biên gi¾i và bao trùm t¤t cä không gian lçn th¶i gian. M÷i oán thù và chia r¨ s¨ b¸ khu¤t phøc và ðßþc hóa giäi ðªn t§n cùng cån ð¬ b·i bän ch¤t t× tâm. Яi ngh¸ch th߶ng trñc v¾i t× tâm là lòng sân h§n và tánh ganh tÜ. Nói ngßþc lÕi, t× tâm không nhæng d§p t¡t ðßþc lòng sân h§n, tánh ganh tÜ mà còn tiêu di®t luôn cä nhæng m¥m tß tß·ng b¤t thi®n khác. Ng߶i có t× tâm không bao gi¶ nghî ðªn vi®c làm hÕi ai, không bao gi¶ bài xích hay làm giäm giá tr¸ cüa ai, không bao gi¶ làm cho ai sþ hãi b¤t cÑ mµt ði«u gì. Ng߶i có t× tâm không nhæng là bÕn t¯t cüa t¤t cä m÷i ng߶i mà còn là ng߶i thân cüa vÕn loài chúng sanh khác. chim muông và c¥m thú cûng s¨ ðßþc sung sß¾ng khi s¯ng g¥n mµt ð¤ng hi«n nhân. trong kinh có thu§t lÕi mµt ðoÕn nhß sau:

"...Nhß lai s¯ng trên mµt ng÷n núi cao, giæa ðám sß tØ và c÷p beo các thÑ; giæa r×ng r§m hoang vu, không mµt con v§t nào sþ hãi Nhß lai và Nhß lai cûng không h« sþ hãi b¤t cÑ mµt con v§t nào". ÐÑc Ph§t kªt lu§n: "S¯ng an ±n ðßþc nhß v§y là nh¶ tâm t× giúp ðÞ và bäo v® Nhß Lai."

Mµt ng߶i thñc hành tâm t× ðúng mÑc s¨ có mµt nång lñc tinh th¥n phi th߶ng, có th¬ biªn dæ thành lành và ði«u phøc ðßþc nhæng ng߶i ác tâm. kinh có thu§t lÕi mµt câu chuy®n nhß sau: Mµt hôm có mµt nhà hào phú ngoÕi ðÕo có døng ý hüy báng ðÑc Ph§t, bèn giä bµ thïnh Ph§t và chß Tång v« nhà cúng d߶ng. Ъn n½i, thay vì ðäi ð¢ng long tr÷ng thì nhà hào phú kia lÕi dùng nhæng l¶i cµc c¢n thô l² hüy nhøc ðÑc Ph§t. ÐÑc Ph§t không nhæng ði«m nhiên không phi«n hà mà còn khéo léo giäng dø ð¬ cäm hóa nhà hào phú kia tr· thành mµt ng߶i t¯t. Ngài t× t°n höi:

- Giä sØ có ng߶i ðem l­ v§t ðªn dâng ông mà ông không nh§n thì sao?

- Ng߶i ¤y phäi mang v« cho gia ðình h÷ xài.

- Hôm nay chúng tôi ðªn ðây ðßþc ông thiªt ðäi nhæng l¶i thô l² cµc c¢n, chúng tôi không nh§n; v§y xin ông vui lòng giæ l¤y.

Tâm t× có v¨ nhß yªu hèn, nhßng thñc sñ nó là mµt sÑc mÕnh vô song. Trên ð߶ng ð¶i lçn ð߶ng ðÕo, nªu không có tâm t× dçn lµ, thì chúng ta s¨ chùn chân ngã bß¾c. ÐÑc Ph§t ðã ví tâm t× nhß mµt ðàn voi lâm tr§n, hiên ngang xông pha dß¾i làn tên mûi giáo. Ngài bäo: "Tþ nhß ðàn voi say tr§n, b¤t ch¤p làn tên mûi giáo; ta phäi can ðäm ch¸u nhæng ði«u b¤t hÕnh cüa ð¶i. ta phäi có thái ðµ cüa mµt ðàn voi lâm tr§n nhß v§y ð¬ mÕnh m¨ væng tiªn giæa r×ng gß½m ðao giáo mác cüa ð¶i vây büa, bình thän hÑng l¤y t¤t cä chua cay cüa cuµc ð¶i và thän nhiên væng bß¾c trên ð߶ng ph¦m hÕnh."

ÐÑc Bi:

Bi tÑc là tâm bi cûng bao la bát ngát nhß tâm t×. Tâm t×, nhß v×a ðßþc trình bày, nó có mµt nång lñc vô song, nhßng · mµt phß½ng di®n nào ðó vó vçn còn là "tiêu cñc". Vì l¨ nó chï m¾i ban vui mà chßa thñc sñ cÑu kh±. bi là nh± t§n g¯c kh±. T× m¾i chï tr× ðßþc cái kh± quä mà chßa dÑt ðßþc kh± nhân. Nói mµt cách khác, t× chï m¾i cho ng߶i ta ngu°n vui mà chßa trao cho h÷ phß½ng pháp ð¬ bäo v® ngu°n vui ðó. Thí dø, có mµt ng߶i s¦y chân s¡p chªt ðu¯i, bÕn v¾t h÷ lên, n±i vui m×ng thoát chªt th§t là vô biên. Nhßng mµt ngày kia nªu h÷ s¦y chân mµt l¥n næa và không g£p bÕn ho£c nhæng ng߶i nhß bÕn thì h÷ ch¡c ch¡n s¨ b¸ chªt ðu¯i; nªu không thì n²i sþ hãi v« chªt ðu¯i cûng ðè n£ng trên ng߶i h÷. Thái ðµ cüa tâm bi là phäi giäi töa t¤t cä nhæng n±i th¯ng kh± ðó; nghîa là bÕn phäi ra công thñc sñ tích cñc t§p cho h÷ biªt lµi ð¬ h÷ tñ bäo v® l¤y chính h÷.

Tâm bi cûng bàng bÕc, cûng thß¾c tha yêu ki«u r¤t mñc, nhßng là cái thß¾c tha yêu ki«u cüa mµt tay vö ngh® tài ba chÑ không phäi yªu m«m nhu nhßþc. Яi tßþng cüa tâm bi là nhæng cänh nghèo nàn ðói rách, t§t b¸nh d¯t nát... Ng߶i l¤y tâm bi làm hành trang vào ð¶i không phäi chï ðµng lòng tr¡c ¦n khi th¤y nhæng cänh kh± trên xäy ra, mà ngày ðêm luôn thao thÑc tìm kiªm nhæng phß½ng pháp, phß½ng thu¯c ð¬ cÑu ng߶i, ðµ ð¶i. Ði¬m n±i b§t cüa ðÑc Ph§t và giáo lý cüa Ngài là sau khi chï rõ cái kh±, Ngài tìm v« cái g¯c sinh ra các kh± và sau ðó, trao cho m÷i ng߶i nhæng phß½ng ti®n ð¬ ðào b¾i g¯c kh± ¤y. Tâm bi n¢m ngay · ðó.

ÐÑc bi ti«m tàng và ¦n chÑa trong m÷i chúng sanh, chï có khác nhau là có g£p ðßþc hoàn cänh và môi tr߶ng ð¬ nó phát hi®n hay không. trong mµt con ng߶i dù ðµc ác x¤u xa ðªn m¤y ði næa, ít nh¤t cûng còn ti«m ¦n mµt ðÑc tánh t¯t. Chï c¥m mµt sñ chï ði¬m ðúng lúc, mµt l¶i khuyên chân thành thì nó s¨ töa ra mµt cách mÕnh m¨ và biªn thành hành ðµng cø th¬. Tr߶ng hþp vua A-døc là mµt thí dø ði¬n hình. vua A-døc trß¾c khi quy y tam Bäo là mµt v¸ vua hung tàng bÕo ngßþc, thª mà sau khi quy y tam Bäo ông ðã tr· thành mµt trong nhæng v¸ vua nhân t× và ðÑc ðµ b§c nh¤t. Ông ta vçn · nguyên v¸ trí ngôi vua, nhßng thñc sñ hoán cäi hành ðµng. Nhæng hành ðµng hiªu sát, hiªu chiªn ngày xßa sau ðó ðßþc biªn cäi thành nhæng hành ðµng nhân t× ðµ lßþng.

Trong kinh Pháp cú có ðoÕn ðÑc Ph§t khuyên chúng ta, nªu không kªt bÕn ðßþc v¾i nhæng ng߶i h½n mình thì ít ra cûng b¢ng mình chÑ nh¤t ð¸nh không kªt bÕn v¾i nhæng ng߶i th¤p kém cu°ng si. D߶ng nhß mâu thu¦n v¾i giáo lý t× bi. Nhßng chúng ta phäi th§n tr÷ng ð¬ th¤u hi¬u l¶i Ngài dÕy. Nói nhß v§y không có nghîa là chúng ta không ðßþc g¥n gûi ð¬ khuyªn khích, cäm hóa và cäi thi®n h÷. Tr߶ng hþp này chúng ta c¥n phäi trang b¸ thêm mµt vû khí trí tu® næa. Có bi mà không trí gi¯ng nhß ng߶i ngu. Ngßþc lÕi có trí mà không bi gi¯ng nhß ng߶i cu°ng. do ðó bi trí c¥n phäi song v§n.

Trong su¯t th¶i kÏ giáo hóa nhân gian, ðÑc Ph§t th߶ng tìm ðªn g£p nhæng hÕng ng߶i ðµc ác tµi l²i ð¬ cäm hóa h÷; trong khi ðó, nhæng hÕng ng߶i thanh cao ðÕo ðÑc lÕi tñ tìm v« v¾i ðÑc Ph§t. H÷ v« v¾i ðÑc Ph§t vì h÷ cäm nh§n ðßþc tâm bi cüa Ngài không nhæng chï räi kh¡p ð°ng loÕi mà còn ph± c§p ðªn t¤t cä muôn loài. Tâm bi b¤t khu¤t trß¾c vû lñc. Tâm bi xem nh© uy quy«n. Và tâm bi là mµt trong nhæng hành trang c¥n thiªt nh¤t trên ð߶ng tìm c¥u sñ th§t. B¢ng tâm bi, ðÑc Ph§t ðã chinh phøc ðßþc t¤t cä mà không h« ði¬m mµt gi÷t máu ðào dß¾i gót chân Ngài.

ÐÑc HÖ

ÐÑc hÖ hay tâm hÖ là ðÑc tánh thÑ ba trong b¯n ðÑc an lÕc. HÖ là vui vë. vui vë · ðây không có nghîa là mµt sñ thöa thích riêng tß v« mµt v¤n ð« gì; nó cûng không phäi là mµt m¾ tình cäm h©p hòi ð¯i v¾i ng߶i nào, mà nó chính là mµt thú vui tràn tr« trß¾c hÕnh phúc chân th§t cüa m÷i ng߶i, m÷i chúng sanh. Tâm hÖ có khä nång tiêu hüy m÷i t§t ð¯ và ganh tÜ. Tâm hÖ ðem lÕi mµt ngu°n an lÕc trñc tiªp vô biên cho chính ng߶i mang tr÷n nó h½n là cho ng߶i khác và không bao gi¶ làm t±n giäm sñ an lÕc cüa m÷i loài.

Thông th߶ng, chúng ta chï hòa vui v¾i nhæng cái vui cüa ng߶i thân thuµc, hay rµng h½n tí næa là v¾i nhæng ng߶i không thù ngh¸ch. Không m¤y ai có th¬ hòa vui ðßþc trß¾c ni«m vui cüa ng߶i mình cho là c×u ð¸ch. trong khi ðó, ng߶i mang tâm hÖ không h« phân bi®t ni«m vui cüa ng߶i thân kë s½ hay cüa ng߶i thù kë oán, mà t¤t cä ð«u cùng ðßþc hòa vui nhß nhau. Ðây là mµt ðÑc tánh ð£c bi®t mà chï nhæng ng߶i có mµt nªp s¯ng vßþt thoát m¾i t§p luy®n và s¯ng tr÷n theo ðßþc. Ðào tÕo ðßþc mµt tâm t×, u¯n n¡n ðßþc mµt tâm bi ðã khó vô cùng, tôi luy®n cho ðßþc mµt tâm hÖ lÕi càng khó h½n. Mu¯n ðÕt ðßþc tâm hÖ, ng߶i thñc hành phäi có mµt ý chí væng mÕnh và phäi døng công th§t nhi«u, dî nhiên là phäi ðòi höi th¶i gian.

Trong khi thñc hành tâm hÖ, ng߶i thñc hành nªu không khéo léo nh§n ð¸nh r¤t d¨ b¸ l×a phïnh. Không ai l×a phïnh mình, mà chính mình l×a phïnh mình. Ðó là sñ vui c߶i trên môi, nét vui tß½i trên m£t chßa hÆn bi¬u lµ ð£c tính cüa tâm hÖ. Chúng ta c¥n phäi l¡ng lòng th§t sâu và ki¬m ði¬m th§t kÛ xem nó có th§t phát xu¤t t× ðáy lòng hoan hÖ không? khi mà chúng ta thñc sñ có mµt cäm giác nh© nhàng, säng khoái v« m÷i thành công cüa ng߶i khác nhß cüa chính mình v§y, m¾i th§t sñ là HÖ (vui m×ng). Tóm lÕi, tâm hÖ là mµt ðÑc tánh thành th§t chia vui, thành th§t góp m×ng và thành th§t ngþi khen m÷i thành công cüa ng߶i khác. trong tâm hÖ không h« dung nÕp nhæng hình thÑc b¤t mãn, tÜ hi«m hay ghen ghét trß¾c m÷i thành công cüa tha nhân. trong kinh ðÑc Ph§t th߶ng dÕy, ng߶i mang tr÷n tâm hÖ r°i, chï c¥n tùy hÖ trß¾c mµt vi®c làm phß¾c thi®n cüa ng߶i khác, chính ng߶i ¤y cûng s¨ g£t hái ðßþc nhæng kªt quä tß½ng xÑng nhß ng߶i ðã gây phß¾c thi®n.

ÐÑc Xä

Xä là ðÑc tánh cu¯i cùng trong b¯n ðÑc tánh cao thßþng. Tâm xä là tâm không h« b¸ vß¾ng b§n vào b¤t cÑ mµt ði«u gì. Không n¢m trong trÕng thái ßa thích, cûng không ngã sang tâm ni®m ghét bö hay b¤t mãn. tuy v§y, chúng ta cûng không th¬ xem nó nhß mµt cäm giác länh ðÕm, lÕnh lùng; mà là mµt thái ðµ bình thän an nhiên trß¾c m÷i vi®c, dù vi®c ðó là lành hay dæ. Câu chuyên mµt thi«n sß thän nhiên trß¾c thái ðµ cüa mµt thiªu phø mang ðÑa bé ðªn giao (bäo là con cüa ông), cûng nhß khi bà ta ðªn Æm ðÑa bé v« (bäo không phäi con cüa ông) là mµt thí dø cho ng߶i mang tr÷n tâm xä.

Ng߶i không có hay không t§p luy®n tâm xä th߶ng câu n® và d­ sanh tâm bñc d÷c. Ng߶i không có tâm xä, nghîa là không giæ ðßþc tâm bình thän, khi g£p ði«u vui ho£c khen t£ng nào thì lòng vui dÕ thích; khi g£p mµt n²i bu°n ho£c mµt l¶i chï trích thì tâm b¤t mãn cu°n cuµn n²i lên. Giæa cänh thÕnh suy, trß¾c l¶i khen chê chï trích, ðÑc Ph§t khuyên chúng ta hãy thän nhiên nhß bàn thÕch ð¬ thñc hành tâm xä. Tâm xä s¨ sang b¢ng ðßþc m÷i h¯ h§n thù và chia r¨. "Ng߶i kia lång mÕ tôi, ðánh ð§p tôi và cß¾p ðoÕt cüa tôi; ai còn mang tâm ni®m ðó thì sñ oán thù không bao gi¶ tiêu di®t ðßþc." ÐÑc Ph§t ðã cån d£n nhæng ng߶i ngày ðêm lo thñc hành tâm xä nhß v§y. Cu¯i cùng, thái ðµ cüa ng߶i mang tr÷n tâm xä là ð¯i xØ v¾i m÷i ng߶i r¤t mñc bình ðÆng. Bình ðÆng ðªn ðµ không h« th¤y có sñ khác bi®t giæa nhæng ng߶i tµi l²i và các b§c thánh nhân.

Cách gieo Tr°ng B¯n ÐÑc

Trß¾c hªt chúng ta phäi gieo tr°ng b¯n ðÑc T×, Bi, HÖ Xä trong chính chúng ta; nghîa là ð×ng bao gi¶ kh·i lên mµt tâm ni®m phi«n muµn, chán ghét, b¤t mãn và ganh tÜ trong tâm, mà phäi luôn luôn phát lên nhæng tß tß·ng an vui và hÕnh phúc. Th߶ng h¢ng quán tß·ng: tâm tôi an t¸nh trong m÷i th¶i, thân tôi không b®nh hoÕn trong m÷i lúc. Tôi c¥u mong cho tâm cüa t¤t cä m÷i ng߶i cûng ðßþc an t¸nh và thân cüa t¤t cä m÷i ng߶i cûng không b®nh hoÕn nhß thân tôi. Quán sát lâu ngày nhß v§y b¯n ðÑc tánh cao thßþng trên s¨ tång trß·ng. B¯n ðÑc tánh ¤y tång trß·ng thì nhæng sñ phi«n muµn, chán ghét, b¤t mãn và ganh tÜ s¨ tiêu mòn d¥n cho ðªn khi không còn ðü nång lñc ð¬ chi ph¯i chúng ta næa. Kh·i ði¬m ði t× chính ta ðªn nhæng ng߶i thân c§n, rµng ra ðªn hàng xóm láng gi«ng, qu¯c gia xã hµi r°i bao trùm nhân loÕi, và cu¯i cùng là phô c§p ðªn t¤t cä chúng sanh. Quä th§t là khó. do v§y, ðÑc Ph§t ðã trao cho nhæng ng߶i thñc hành b¯n ðÑc an lÕc trên châm ngôn: "Hãy giæ tâm mình luôn luôn trong sÕch giæa ðám ng߶i ð¥y thù h§n." Và, "HÕnh phúc thay ta s¯ng không h§n thù giæa nhæng ng߶i thù h§n!"

T×, Bi, HÖ, Xä là b¯n ðÑc tánh ð£c thù trong giáo lý cüa ðÑc Ph§t. T× ðem tình thß½ng ðªn vÕn loài. bi mang lß½ng dßþc tr¸ kh± b®nh ðªn chúng sanh. HÖ tÕo an lÕc nµi tâm cho chính mình và ban b¯ cho tha nhân. Xä ðem lÕi bình an r¯t ráo cho muôn loài. B¯n chân lý này n¢m sÇn trong m²i chúng ta. trong ðêm thành ðÕo, trên ð߶ng ho¢ng hóa lþi sanh, ðÑc Ph§t ðã sØ døng b¯n chân lý này nhß nhæng vû khí lþi hÕi nh¤t, và Ngài ðã thành công.
*