Lo âu và s¥u muµn là hai thÑ phi«n não ð°ng sinh. ðâu có lo âu, · ðó có phi«n muµn. Chúng ð°ng hi®n hæu và liên kªt ch£t ch¨ trong vi®c chi ph¯i ð¶i s¯ng con ng߶i. Chúng ta phäi luôn luôn ð¯i di®n v¾i thñc tª nghîa là không tr¯n chÕy trß¾c thª lñc cüa gi£c phi«n não. M£t khác ta phäi tìm cách kh¡c phøc chúng b¢ng chính sÑc c¯ g¡ng cüa mình, v¾i sñ h² trþ cüa ý chí s¡t ðá và nhçn nÕi kiên trì. Ðau kh± cüa chúng ta do chính chúng ta tÕo nên và tích lûy trong tâm h°n b·i b¤t lñc hay không th¤u hi¬u ðßþc nhæng tình cäm sâu kín nµi tÕi trong chúng ta, và ðánh giá sai l¥m ð¯i tßþng ngoÕi gi¾i. Nªu chúng ta có mµt kiªn thÑc chân chính và trí tu® thích Ñng ð¬ nh§n thÑc thñc tß¾ng cüa vÕn hæu nghîa là th¤y hi®n tßþng ngoÕi gi¾i ð«u là vô th߶ng và bän ngã chï là v÷ng tß·ng cüa mµt tâm h°n chßa ðßþc rèn luy®n, thì chúng ta ðã tiªn xa trong vi®c tìm kiªm mµt phß½ng thu¯c tr¸ li®u cån b®nh phi«n não.
Phäi hu¤n luy®n kh¯i óc và con tim thª nào ð¬ chúng ta có th¬ hy sinh tñ ngã cho møc ðích cao cä h½n là phøng sñ nhân loÕi, chúng sinh. ðó cûng chính là mµt trong nhæng ði«u ki®n giúp chúng ta tìm th¤y chân hÕnh phúc và thái bình.
Nhi«u ng߶i có nhæng ham mu¯n, khát v÷ng, nhæng sþ hãi, lo âu mà không biªt làm thª nào ð¬ thanh l÷c, hay t® h½n næa có khi h÷ không dám nhìn nh§n thñc trÕng ðó ngay v¾i chính lß½ng tâm mình. Nhßng dçu h÷ có l¦n tránh thì cûng vô phß½ng vì thñc trÕng ¤y vçn hi®n hæu và bành trß¾ng änh hß·ng. Cûng có khi vì không biªt nguyên nhân tâm b¸nh cüa mình, h÷ ðã dùng nhæng phß½ng pháp tr¸ li®u sai l¥m ð¬ ðè nén nhæng c½n khüng hoäng tinh th¥n, nhßng càng ðè nén, nhæng tình cäm này lÕi tìm l¯i thoát b¢ng cách làm xáo trµn sinh hoÕt cö th¬ ð¬ tr· thành tâm b¸nh. ðó là tr߶ng hþp mµt ng߶i tìm quên s¥u muµn cüa mình trong rßþu chè, c¶ bÕc hay dùng nhæng thÑ dßþc ph¦m có khä nång làm l¡ng d¸u phi«n não trong ch¯c lát nhß các ch¤t ma túy, c¥n sa... Phß½ng pháp tr¸ li®u này không nhæng không có hi®u quä lâu b«n cho tâm b¸nh mà còn làm cho cö th¬ suy nhßþc thêm.
T¤t cä b¸nh trÕng tâm v§t lý ¤y ð«u có th¬ chæa tr¸ b¢ng phß½ng pháp rèn luy®n tinh th¥n, tÑc là thi«n ð¸nh, vì mµt tâm h°n chßa ðßþc rèn luy®n kÛ càng là nguyên nhân cüa m÷i phi«n não.
Trß¾c hªt chúng ta c¥n phäi can ðäm ch¸u ðñng m÷i kh± ðau, không nên tö ra cho ng߶i khác biªt nhæng lo âu, s¥u muµn cüa mình, vì làm nhß thª ðã không lþi ích gì cho mình mà còn gây thêm phi«n løy cho kë khác. Tr× khi ng߶i mà ta tiªt lµ tâm trÕng riêng tß là ng߶i khách quan sáng su¯t có th¬ giúp chúng ta ph¤n kh·i tinh th¥n ð¬ chiªn ð¤u tích cñc h½n.
Nhßng sñ th§t ðã chÑng minh r¢ng nhi«u ng߶i ðánh m¤t tình b¢ng hæu chï vì th± lµ quá nhi«u lo âu, phi«n muµn cüa mình cho bÕn biªt. Th§t là cao ð©p, nªu chúng ta biªt giæ s¡c di®n tr¥m tînh và tßöi c߶i dù ðã g£p nhi«u khó khån tr· ngÕi. ði«u này không phäi không th¬ thñc hi®n ðßþc nªu chúng ta thñc sñ c¯ g¡ng.
B¤t hÕnh cüa chúng ta phát xu¤t t× nh§n thÑc sai l¥m v« bän ch¤t và møc tiêu t¯i h§u cüa cuµc s¯ng, Chính vô minh chi ph¯i nh§n thÑc sai l¥m này ð¬ ðßa ðªn kªt quä là tà kiªn và tà tß duy. quan ni®m và tß tß·ng sai l¥m thì l¶i nói và hành ðµng cûng sai l¥m tÑc là tà ngæ và tà nghi®p. Cûng chính quan ni®m và tß tß·ng sai l¥m ðßa ðªn c¯ g¡ng sai l¥m (tà tinh t¤n), nuôi mÕng sai l¥m (tà mÕng).
Vì nh§n thÑc ðóng mµt vai trí quan tr÷ng trong vi®c ð¸nh ðoÕt mµt ð¶i s¯ng hÕnh phúc hay kh± ðau nhß thª nên ÐÑc Ph§t ðã dÕy r¢ng: n½i ðâu có phi«n muµn lo âu kh·i sinh, chúng chï kh·i sinh n½i kë thi¬u trí chÑ không kh·i sinh n½i ng߶i trí tu®.
Nªu tß tß·ng tiêu cñc sinh ra lo âu, s¥u muµn và tß tß·ng tích cñc ðßa ðªn hy v÷ng, lý tß·ng, thì sñ lña ch÷n mµt trong hai mçu tß tß·ng này hoàn toàn tùy thuµc n½i ta. Và nhß thª, nªu c¯ g¡ng, m÷i ng߶i có khä nång ki¬m soát ðßþc nhæng sinh hoÕt nµi tâm cüa mình.
Nhæng ð¸nh lu§t thiên nhiên t× ngoÕi gi¾i có th¬ chi ph¯i chúng ta m÷i phß½ng di®n nhßng không th¬ chi ph¯i ðßþc tß tß·ng cüa chúng ta. Sñ th§t ngay cä ð¶i s¯ng v§t ch¤t ngày nay cûng không còn l® thuµc · thiên nhiên vì khoa h÷c ðã mµt ph¥n nào chª ngñ ðßþc änh hß·ng cüa tÕo hóa. Nhæng b®nh t§t nguy hi¬m, nhæng thiên tai khüng khiªp mà ngày xßa ðßþc xem là hình phÕt cüa tr¶i ð¤t hay là c½n th¸nh nµ cüa quï thàn ðã b¸ nhân loÕi làm chü. Nªu ð¶i s¯ng tinh th¥n ðã do ta hoàn toàn chü ðµng và ngay cä vÕn pháp cûng do tâm tÕo thì t¤t cä nhæng b®nh trÕng cüa tâm h°n ð«u có th¬ chæa tr¸ ðßþc d dàng nhß y h÷c chæa thân b¸nh.
Ng߶i ta có lý khi nói r¢ng lo âu làm cho con ng߶i chóng già h½n nåm tháng. Bån khoån sþ hãi · mÑc ðµ bình th߶ng là bän nång tñ v® nhßng nªu ð¬ chúng tr· thành nhæng ngu°n ðµng lñc th߶ng trñc chi ph¯i chúng ta mà chúng ta không có th¬ ki¬m soát ðßþc thì th§t là nguy hi¬m, vì chúng có th¬ làm ðäo lµn mÑc sinh hoÕt bình th߶ng cüa gu°ng máy tâm v§t lý và có khi làm cho nhi«u ng߶i qu¦n trí ðiên loÕn. Các nhà y h÷c cho biªt ph¥n ðông b®nh th¥n kinh gây ra do b¸ lo sþ chi ph¯i th߶ng xuyên. Th§m chí có ng߶i không ðü ngh¸ lñc ð¬ ph¤n ð¤u v¾i gi£c phi«n não, h÷ ðã tìm l¤y cái chªt nhß mµt l¯i thoát cu¯i cùng.
Nhßng ÐÕo Ph§t dÕy r¢ng l¦n tr¯n thñc tª nhß v§y là vô ích, vì thñc ra khi chªt h÷ vçn ch¤t chÑa m¥m m¯ng phi«n não nhß mµt tên tµi phÕm vßþt ngøc, anh ta khó có th¬ s¯ng an lành khi án trÕng vçn còn. Chï khi nào ðßþc phóng thích anh m¾i thoát ðßþc cänh tù ðày; cûng v§y, chï khi nào phi«n não ch¤m dÑt chúng ta m¾i ðßþc an vui tñ tÕi.
Kh± ðau và s¥u muµn chï là nhæng kªt quä cüa nhân b¤t thi®n ta ðã tÕo ra t× trß¾c. ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng: Ng߶i trí thÑc chï sþ nhân chÑ không sþ quä. Nghîa là ði«u mà chúng ta c¯ g¡ng không phäi ð¬ tr¯n tránh trách nhi®m v« hành ðµng sai l¥m cüa ta ðã làm, nhßng ð¬ tránh gieo thêm nhæng nhân b¤t thi®n m¾i. Nhß mµt ng߶i vay mµt s¯ ti«n phäi vui vë tìm cách trä món nþ ¤y, vì ðó là b±n ph§n t¤t nhiên, không phäi lo âu, sþ s®t hay min cßÞng tr¯n tránh và hay h½n hªt là không nên vay thêm nþ m¾i.
ÐÑc Ph§t không còn b¸ chi ph¯i b·i nhæng phi«n não nµi tâm, tuy v§y ðôi khi Ngài vçn còn g£p phäi nhæng tr· ngÕi t× bên ngoài ðßa ðªn. Nhßng Ngài luôn luôn bình tînh ð¯i di®n v¾i m÷i tr· lñc b¤t cÑ t× ðâu t¾i.
Mµt hôm Ngài cùng ðÕi ðÑc ananda vào kh¤t thñc trong thành Kosambi, b¸ hoàng h§u Magandhà xúi giøc dân chúng trong thành h g£p ÐÑc Thª Tôn và ð® TØ Ngài · ðâu thì phäi tìm cách hÕ nhøc và phï báng. nghe nhß v§y ðÕi ðÑc ananda bÕch v¾i ÐÑc Ph§t r¢ng:
"BÕch ÐÑc Thª Tôn, ng߶i trong xÑ này phï báng chúng ta, v§y chúng ta nên ði xÑ khác." "Này Ananda, nªu ng߶i · xÑ ¤y cûng phï báng chúng ta, b¤y gi¶ chúng ta phäi làm sao?"
"BÕch ÐÑc Thª Tôn, chúng ta lÕi ði ðªn xÑ khác næa".
"Này Ananda, nªu n½i ¤y ng߶i ta cûng phï báng thì sao?"
"BÕch ÐÑc Thª Tôn, chúng ta lÕi ði xÑ khác næa v§y."
ÐÑc Thª Tôn li«n ôn t°n bäo ðÕi ðÑc ananda r¢ng: "Này Ananda, làm nhß v§y không phäi ðâu. Vi®c gì sanh · n½i nào thì di®t · ch² ðó. Chúng ta phäi · ðây nhçn nh¸n cho ðªn bao gi¶ h÷ hªt phï báng r°i hãy ði. Nhß v¸ võ tß¾ng dûng cäm xông pha n½i tr§n mÕc, không sþ gß½m ðao, không khiªp tên ðÕn, chúng ta hãy thän nhiên, bình tînh trß¾c nhæng l¶i phï báng cüa kë khác." Nhß v§y thái ðµ cüa b§c trí thÑc là không sþ kh± ðau. Chúng ta phäi sáng su¯t tìm ra nguyên nhân nào làm cho chúng ta lo âu, s¥u muµn ð¬ dùng mµt bi®n pháp thích nghi khä dî di®t t§n g¯c r cüa chúng, chÑ không c¥n l¦n tránh hay tñ ph¥n nàn phi«n trách. Mµt nhà phân tâm h÷c n±i tiªng ng߶i Anh, khi trä l¶i mµt sinh viên câu höi phß½ng pháp nào hoàn häo nh¤t ð¬ kh¡c phøc lo sþ, ông ta nói: "Hãy c¯ g¡ng làm lþi ích cho tha nhân." C§u sinh viên r¤t ð²i ngÕc nhiên trß¾c câu trä l¶i ðó. Nhßng nªu anh ta xét kÛ và áp døng ð¸nh lu§t b¤t khä ð°ng hi®n hæu trong tâm lý h÷c, nghîa là hai tß tß·ng ð¯i ngh¸ch không bao gi¶ kh·i sinh ð°ng mµt lúc, chúng chï có th¬ thay thª hay kª tiªp nhau, nhß khi có tß tß·ng này thì không th¬ có tß tß·ng kia. Nhß thª khi tâm h°n ta mang tß tß·ng v¸ tha thì không có sñ hi®n hæu cüa tß tß·ng ích kÖ, và nhß chúng ta ðã ð« c§p · trên, tß tß·ng tiêu cñc v¸ kÖ là nguyên nhân cüa m÷i lo âu sþ s®t. Th§t v§y, ðúng nhß l¶i nhà phân tâm h÷c, phß½ng pháp hoàn häo nh¤t ð¬ giäi tr× lo sþ là c¯ g¡ng làm lþi ích cho tha nhân.
ÐÑc Ph§t là b¢ng chÑng cø th¬ nh¤t chÑng tö r¢ng Ngài ðã thoát ly ðßþc phi«n não nh¶ hy sinh ð¶i s¯ng v¸ kÖ ð¬ thñc hi®n lý tß·ng v¸ tha.
Nªu chúng ta biªt cách xoa d¸u ðau kh± cüa kë khác, thì chúng ta ðã xoa d¸u ðau kh± cüa chính mình. Mµt ng߶i th§t sñ mu¯n ðßþc hÕnh phúc, không nên phá hoÕi hÕnh phúc cüa kë khác. Tìm hÕnh phúc b¢ng cách l×a ðäo, hãm hÕi kë khác là phß½ng pháp sai l¥m, vì nhß abraham lincoln ðã nói: "Ta có th¬ l×a d¯i vài ng߶i b¤t cÑ khi nào, và t¤t cä m÷i ng߶i trong mµt th¶i gian nào ðó. Nhßng ta không th¬ l×a d¯i t¤t cä m÷i ng߶i mãi mãi."
T¤t cä nhæng ham mu¯n, khát v÷ng, nhæng c¯ g¡ng, n² lñc cüa con ng߶i h¥u nhß ð«u nh¡m vào vi®c tìm kiªm mµt ð¶i s¯ng hÕnh phúc. Nhßng nªu quá v¸ kÖ, tß lþi ng߶i ta có th¬ dçm ðÕp lên hÕnh phúc cüa tha nhân. Và khi b¸ kë khác phän Ñng không thu§n lþi cho mình, ng߶i ta d sinh ra b¤t mãn, nóng näy hay hung dæ. Nhß thª hóa ra khi ði tìm hÕnh phúc vô tình h÷ ðã rß¾c l¤y thêm phi«n løy. Vì mµt ng߶i không th¬ có hÕnh phúc khi nµi tâm chÑa ð¥y b¤t mãn, sân h§n và sþ hãi.
Phß½ng pháp duy nh¤t ð¬ di®t tr× nhæng t® trÕng này là phá "ngã ch¤p" và tÕo cho mình cuµc s¯ng ð¥y bác ái v¸ tha.
(hi®u ðính: 06/99)
.
[Index][00] [01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]