Nói theo Pascal: "Con ng߶i là mµt cây s§y biªt tß tß·ng", nhßng nªu tß tß·ng giúp con ng߶i vßþt xa loài v§t thì cûng chính tß duy giam hãm con ng߶i trong vòng l¦n qu¦n cüa v÷ng tß·ng và ðßa ðªn kiªn ch¤p. Cuµc chiªn tranh ý thÑc h® ngày nay cûng ðü chÑng minh r¢ng nhân loÕi ðang tñ tiêu di®t trong chính tß tß·ng cüa mình. Vì v§y ÐÕo Ph§t chü trß½ng giäi phóng ðßþc tß tß·ng tÑc là giäi thoát. Con ð߶ng ðßa ðªn cuµc giäi phóng tß tß·ng là suy nghî ch½n chánh: Chánh Tß Duy.
Chánh Tß-Duy là mµt chi pháp trong Bát-Chánh ÐÕo. danh t× PhÕn ngæ g÷i là Sammà sankappa. Sammà là chân chánh, sankappa do ðµng t× sankappeti là suy tß hay nghî tß·ng. Nhæng danh t× phÕn ngæ Sannà (tß·ng), Vipassanà (Quán), Cintà (tß), Anupassanà (tr¥m tß m£c tß·ng) tuy có nghîa riêng cüa nó nhßng · ðây ðßþc xem nhß ð°ng nghîa v¾i sankappa (Tß Duy).
Trong tam Hu®, Tß duy là mµt pháp rèn luy®n trí hu®, nhßng tß duy ðó phäi là mµt thÑ suy nghî ch½n chánh. Có suy nghî chân chánh thì tri kiªn m¾i ch½n chánh, hành ðµng và l¶i nói m¾i chân chánh, nhß thª chúng ta th¤y r¢ng Chánh Tß duy ðóng mµt vai trí quan tr÷ng trong vi®c tu t§p ð¬ chóng ðÕt t¾i ðích giäi thoát giác ngµ.
V§y thª nào g÷i là Chánh Tß Duy?
Tß tß·ng chân chánh là pháp ð¯i tr¸ ba thÑ v÷ng tß·ng hay tà tß duy:
1. Døc tß·ng: Suy nghî ðªn døc lÕc (kàmasukha), nói mµt cách khác là tß tß·ng bám víu trong tài, s¡c, lþi, danh hay trong ngû tr¥n: S¡c, Thinh, Hß½ng, V¸, Xúc.
2. Sân tß·ng: Là nuôi tâm ni®m b¤t bình gi§n h¶n ganh ghét v« nhæng ð¯i tßþng không v×a lòng hþp ý.
3. HÕi tß·ng: Suy nghî nhæng phß½ng kª hãm hÕi kë thù ngh¸ch v¾i mình, nh¤t là tiêu di®t ð¯i thü.
Trái v¾i ba v÷ng tß·ng ðó là Chánh Tß duy :
1. ly døc tß·ng: H¢ng suy nghî ðªn tính cách vô th߶ng, tÕm bþ cüa pháp tr¥n. ÐÑc Ph§t ví sñ tan hþp cüa ngû tr¥n hay nói chung là pháp hæu vi nhß gi¤c mµng, nhß trí huyn hóa, nhß b÷t nß¾c, nhß äo änh, nhß sß½ng mai, nhß ánh ch¾p trên không trung (Nh¤t thiªt hæu vi pháp, nhß mµng, huyn, bào, änh, nhß lµ di®c nhß ði®n ßng tác nhß th¸ quán). suy nghî nhß thª là ð¬ thoát d¥n ra khöi trói buµc cüa døc lÕc ngû tr¥n. жi s¯ng cüa chúng ta hÆn s¨ tñ tÕi, hÕnh phúc h½n khi không còn b¸ døc lÕc chi ph¯i. ðúng nhß mµt nhà tß tß·ng Tây phß½ng ðã nói: "Mu¯n có ðßþc nhæng hÕnh phúc cao thßþng thì hãy lánh xa nhæng lÕc thú ðê hèn".
2. ly sân tß·ng: Không nuôi trong lòng nhæng tß tß·ng sân h§n. trong Pháp Cú kinh ÐÑc Ph§t có dÕy:
"Nó nhøc mÕ ta, ðánh ð§p ta, chiªn th¡ng ta và cß¾p ðoÕt cüa ta. Ng߶i nào h¢ng ôm ¤p nhæng tâm ni®m nhß thª thì oán h§n không bao gi¶ nguôi ... nhßng kë nào xä ly ðßþc nhæng tâm ni®m ¤y thì oán h§n ¡t phäi tiêu tan" (Akkochimam avadhimam, ajinimam ahàsime. ye tam upa nayhanti, veram tesam nasammati... ye tam nu panayhanti veram tesùpasammati). Mµt ðoÕn kinh khác dÕy: "Phäi dÑt bö sân h§n, phäi tránh xa ngã mÕn và ðoÕn lìa m÷i ràng buµc thì phi«n não không th¬ chi ph¯i ðßþc". Th§t v§y ng߶i ôm ¤p tß tß·ng sân h§n tñ ð¯t cháy l¤y mình b¢ng chính tß tß·ng sân h§n ðó trß¾c khi gia hÕi ðßþc kë khác. Mu¯n giäi phóng tß tß·ng ra khöi sân h§n phäi di®t tr× tâm ni®m ðó b¢ng cách rèn luy®n ÐÑc tính T× bi HÖ Xä. Vì chï có lòng T× bi m¾i di®t ðßþc h§n thù (Averana veràni sammanti). Trái lÕi h§n thù chï làm cho h§n thù thêm ch°ng ch¤t.
Trong 40 ð« møc thi«n ð¸nh, ð« møc ð¯i tr¸ tâm ni®m sân h§n là T× bi Quán (Mettà Bhavana). T× bi Quán là räi t× tâm ðªn t¤t cä chúng sanh không phân bi®t thân hay thù, ng߶i hay v§t. Nhß v§y ng߶i hành T× bi Quán phäi luôn luôn giæ tâm c·i m·, trong lành và mát d¸u nhß nß¾c cam l°, phäi h¢ng ni®m tß·ng nhß v¥y:
-- "Nguy®n cho t¤t cä chúng sanh ð×ng có oan trái lçn nhau, hãy cho ðßþc an vui." (Sabbe sattà averàhontu, sukhità hontu). Chúng ta có th¬ ni®m tß·ng nhß thª b¤t cÑ lúc nào chÑ không c¥n phäi ng°i kiªt già hàng gi¶ nhß khi thñc hành các ð« møc thi«n ð¸nh khác. H°i hß¾ng công ðÑc sau m²i lúc ta làm ðßþc mµt ði«u phß¾c thi®n, cûng là mµt hình thÑc khác cüa T× bi Quán. Nh¶ ni®m tâm t× mà d¥n d¥n hành giä d©p bö ðßþc lòng oán h§n, ganh t¸, b½n sën, v¸ kÖ và phát huy tâm bác ái, hoan hÖ, quäng ðÕi, v¸ tha.
Mµt b§c chï có th¬ g÷i là B° Tát khi ðã phát tâm cÑu ðµ chúng sanh, nghîa là phäi có tâm t× bi xu¤t chúng, chÑ không th¬ tñ xem mình là B° Tát khi tâm còn ôm ¤p h§n thù oan trái.
3. ly hÕi tß·ng: Là d©p bö nhæng ý nghî hãm hÕi kë khác. con ng߶i vì quá ch¤p ngã và ngã s· nên sÇn sàng hãm hÕi, tiêu di®t kë nào ðøng ðªn quy«n lþi, danh dñ cüa mình. Nhßng nªu mình biªt tñ ái, biªt tñ bäo v® hÕnh phúc và sñ s¯ng còn cüa mình thì tÕi sao không tôn tr÷ng hÕnh phúc và sñ an nguy cüa kë khác? ÐÑc Kh±ng TØ dÕy: "KÖ s· b¤t døc v§t thi ß nhân" (cái gì ta không mu¯n thì ð×ng làm cho ng߶i). V§y ta không mu¯n ðau kh± thì tÕi sao tìm hÕnh phúc trên sñ ðau kh± cüa kë khác. Và sao ta không tìm hÕnh phúc b¢ng cách ðem an vui ðªn tha nhân, nhß câu châm ngôn Tây phß½ng nói r¢ng: "Bàn tay t£ng hoa h°ng tñ nó thöm trß¾c."
Ng߶i Ph§t tØ nên ghi nh¾ l¶i dÕy sau ðây cüa ÐÑc T× phø:
"Ai ai cûng sþ gß½m ðao, ai ai cûng ð«u sþ chªt. L¤y bøng ta suy bøng ng߶i, không nên giªt hÕi, cûng không nên bäo ai giªt hÕi mà phäi thñc hành tâm hÖ xä, bao dung ð¬ di®t tr× tâm ni®m hãm hÕi kë khác". Trên ðây là chúng ta v×a nói ðªn ba Pháp Chánh-Tß-Duy ð¬ ð¯i tr¸ v¾i ba ác tß·ng. trong kinh khác ÐÑc Ph§t lÕi dÕy thêm 10 Pháp Tß-Duy g÷i là Th§p Tß·ng. 1. Vô th߶ng tß·ng (Aniccà Sannà): suy tß·ng ðªn nguyên lý thÑ nh¤t cüa vÕn hæu là Vô Th߶ng. Nhìn sñ sinh di®t cüa hi®n tßþng ngoÕi gi¾i cûng nhß chính nµi tâm, ta biªt r¢ng: "Các Pháp do nhân duyên hþp kh·i ð«u phäi b¸ ð¸nh lu§t biªn ð±i chi ph¯i" (Sabbe Sankhàrà aniccà). suy nghî nhß thª là ð¬ giäi phóng tß tß·ng ra khöi các v÷ng ch¤p tß¾ng.
2. Kh± tß·ng (Dukkha Sannà): suy nghî ðªn tính cách kh± não cüa ð¶i s¯ng trong hi®n tßþng gi¾i. Chæ kh± · ðây không hoàn toàn ám chï thân kh± hay tâm kh±, nhß sinh, già, ðau, chªt, phi«n muµn, u¤t Ñc ... mà còn bao hàm tính cách b¤t lþi, phi«n toái cüa pháp hæu vi (sabbe sankhàrà dukkhà). ÐÑc Lão TØ than r¢ng: "Ngô s· dî hæu ðÕi hoÕn giä, v¸ ngô hæu thân, c§p ngô vô thân ngô hæu hà hoÕn." Cái thân ÐÑc Lão TØ nói ðây thuµc v« pháp hæu vi nghîa là do nhân duyên sinh kh·i và cái ðÕi hoÕn ðó chính là chæ Kh± trong ÐÕo Ph§t. Pháp hæu vi khiªn ta vß¾ng m¡c không ðßþc tñ tÕi nên là ðÕi hoÕn, là kh± v§y.
3. Vô ngã tß·ng (Anatta Sa¿n¿nà): suy nghî ðªn bän ch¤t r²ng không cüa các pháp. Hi®n tßþng luôn luôn biªn ð±i nên không có thñc th¬, con ng߶i ðßþc xem nhß là mµt hi®n tßþng tâm v§t lý, g°m danh (nàma) hay tâm gi¾i và s¡c (rùpa) hay v§t th¬ gi¾i. V§y toàn bµ cái g÷i là ta cûng không có thñc th¬ nghîa là vô ngã. Không phäi riêng hi®n tßþng tâm v§t lý m¾i là vô ngã, mà t¤t cä các pháp ð«u không có thñc th¬ (Sabbe dhammà anattà), nh¶ suy tß·ng nhß thª mà d¥n d¥n ta thoát ra khöi ch¤p ngã và ngã s· ð¬ ði ðªn ch² tñ tÕi vô ngÕi.
4. Yªm ly thñc tß·ng (Ahàre patikkulasannà): Tß tß·ng không vß¾ng b§n trong vi®c mßu sinh. Tøc ngæ Pháp nói r¢ng: ån ð¬ s¯ng chÑ không phäi s¯ng ð¬ ån. Vì v§y ÐÑc Ph§t dÕy các v¸ TÏ Khßu phäi tiªt ðµ trong vi®c ¦m thñc (Bhojanamhi mattannum) và quán tß·ng v§t thñc chï là tÑ ðÕi, ta phäi dùng ð¬ duy trì sÑc khoë h¥u tu hành theo ðÕo cao thßþng. Quán tß·ng nhß v§y là ð¬ chúng ta không còn nô l® vào v§t ch¤t mµt cách quá ðáng. M¾i xem ra yªm ly thñc tß·ng có vë t¥m th߶ng nhßng l¸ch sØ ðã chÑng minh r¢ng nhi«u cuµc chiªn tranh ðçm máu t× c± chí kim gây ra b·i tranh giành änh hß·ng kinh tª, nói mµt cách nôm na là vì miªng cöm manh áo.
Nhß thª chúng ta phäi xem ån u¯ng chï là phß½ng ti®n, chÑ ð×ng ð£t nó làm møc ðích cüa cuµc s¯ng, vì cÑu cánh cüa ð¶i s¯ng phäi là cái gì cao thßþng h½n.
5. Nh¤t thiªt thª gian b¤t khä lÕc tß·ng (Sabbaloke anabhitasannà): Tß tß·ng tñ tÕi ð¯i v¾i t¤t cä thª gian pháp. Chæ Thª gian (loka) theo ð® nh¤t nghîa ðª (paramattha sacca) là nhæng gì phát xu¤t t× cån Tham, Sân và Si, nói mµt cách khác là kªt quä cüa vô minh và ái døc. ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng, chúng sanh b¸ chi ph¯i b·i Tám Pháp Thª gian là: ðßþc lþi, m¤t lþi, ðßþc danh, m¤t danh, ðßþc khen, b¸ chê, ðßþc vui, b¸ kh±. Ng߶i nào tñ giäi phóng tß tß·ng ra khöi ba cån b¤t thi®n, không vß¾ng m¡c trong Tám Pháp Thång Tr¥m cüa thª gian thì ch¡c ch¡n ðßþc tñ do, giäi thoát.
6. TØ tß·ng (Marana sannà): suy nghî ðªn cái chªt t¤t hæu cüa mình. Có ng߶i m¾i nghe ðªn hai chæ TØ Tß·ng ðã vµi cho r¢ng ððao Ph§t bi quan ðªn n²i ðang s¯ng mà ðã nghî ðªn cái chªt, nhßng th§t ra ðó là mµt thái ðµ r¤t tích cñc và can ðäm. can ðäm vì dám ð¯i di®n v¾i mµt sñ th§t phû phàng, và tích cñc vì không bó tay ch¸u chªt mà ðÑng lên tranh ð¤u và sÇn sàng ð¯i phó v¾i tØ th¥n. Nhß mµt nhà tß tß·ng nói r¢ng: "Ngh® thu§t s¯ng gi¯ng nhß ðánh vþt phäi luôn luôn sÇn sàng ð¬ ð¯i phó v¾i nhæng cú b¤t ng¶."
H½n næa ÐÑc Ph§t dÕy suy nghî ðªn cái chªt là gián tiªp bäo chúng ta phäi:
-- Chiªn ð¤u t×ng giây t×ng phút, không ð¬ m¤t mµt gi¶ kh¡c nào trong sÑ mÕng tñ giác, giác tha. -- Ch¤p nh§n cái chªt nhß mµt sñ ki®n hi¬n nhiên, trong khi n² lñc tu ni®m nhß mµt chiªn sî cäm tØ ra m£t tr§n ðã ch¤p nh§n trß¾c cái chªt cüa mình nên m¾i dám xông pha trong gßöm ðÕn.
-- Th¤y s¯ng chªt là sñ th߶ng ð¬ không còn b¸ chi ph¯i b·i nhæng thång tr¥m cüa cuµc ð¶i.
Thi«n sß VÕn HÕnh ðã dÕy chúng ta: Thân nhß ði®n änh hæu hoàn vô
VÕn mµc xuân vinh thu hñu khô
Nh§m v§n th¸nh suy vô b¯ úy
Th¸nh suy nhß lµ thäo ð¥u phô. Thân nhß bóng ch¾p chi«u tà
Cö xuân tßöi t¯t, thu qua røng r¶i
Sá chi suy thÕnh vi®c ð¶i
ThÕnh suy nhß hÕt sß½ng röi ð¥u cành (Thích M§t Th¬ d¸ch)
7. Ða quá tµi tß·ng (Asabhà sannà): Asabhà là b¤t t¸nh, ám chï 32 th¬ trßþc trong thân ta. Vì sao ÐÑc Ph§t dÕy ta phäi quán tß·ng thân b¤t t¸nh? Nhß chúng ta t×ng th¤y, nhi«u ng߶i vì quá tr÷ng thân xác và bäo v® nó v¾i b¤t cÑ giá nào. ÐÕo Ph§t g÷i ðó là thân kiªn, thân kiªn là mµt trong m߶i kªt sØ mà mµt ng߶i mu¯n giäi thoát phäi c¡t ðÑt. Nhßng ð×ng hi¬u l¥m r¢ng di®t thân kiªn là tñ hüy bö xác thân mình. Chính ðÑc Ph§t dÕy phäi giæ gìn cho thân th¬ tráng ki®n ð¬ d dàng tu ni®m. Và chúng ta phäi biªt r¢ng giæ gìn thân th¬ khoë mÕnh là khác còn quá quí tr÷ng thân xác là chuy®n khác. Mµt ng߶i khoë mÕnh có th¬ hy sinh thân mình cho nghîa cØ v¸ tha cao ð©p, còn ng߶i quá quí tr÷ng xác thân thì trái lÕi có th¬ hãm hÕi kë khác ð¬ mình ðßþc vinh thân phì gia. 8. ly tß·ng (Pahàna sannà): Tß tß·ng xu¤t ly tam gi¾i. Mµt trong b¯n ði«u làm cho chúng sanh chìm ð¡m trong vòng luân h°i là døc l§u, có nghîa là mê ch¤p vào sñ hi®n hæu trong tam gi¾i. ngay cä b§c thi«n cao nh¤t là phi Tß·ng phi phi Tß·ng xÑ cûng còn g÷i là hæu l§u. bao lâu chßa di®t t§n hæu l§u thì chßa th¬ giäi thoát ðßþc. Lúc B° Tát Sî ÐÕt Ða vào r×ng t¥m ðÕo, Ngài ðßþc nhi«u v¸ thi«n sß Bà la Môn chï giáo và chÆng bao lâu Ngài ð¡c ðßþc các b§c thi«n. Яi v¾i nhæng v¸ Bà la Môn nhß thª Ngài ðã giäi thoát, nhßng B° Tát tñ th¤y tß tß·ng cüa mình vçn còn l® thuµc trong vòng tam gi¾i r°i Ngài quyªt thoát ra khöi nhæng hæu l§u vi tª nh¤t còn ti«m tàng ngay trong các thi«n tâm. Cu¯i cùng dß¾i cµi cây B° ð« tÕi Bodhigàya Ngài ðã toàn t¤t cuµc giäi phóng t¯i h§u và ðã ðßþc siêu xu¤t tam gi¾i.
9. Di®t tß·ng (Nirodha sannà): Là h¢ng hoài bão tâm ni®m di®t t§n phi«n não. Phi«n não có nhi«u thÑ, nhß 10 kiªt sØ, 14 tâm s· b¤t thi®n, 11 thÑ là phi«n não; b¯n ho£c l§u... nhßng nói chung là tham, sân, si hay vô minh và ái døc. Chính phi«n não là mµt cái lß¾i phong töa, hay lò là (höa trÕch) thiêu ð¯t chúng sanh. Tß tß·ng chï ðßþc giäi phóng khi ðã d©p tan ðßþc nhæng k«m chª cüa nhæng phi«n não.
10. Vô ái tß·ng (Viràga sannà): Cu¯i cùng là giäi phóng tß tß·ng ra khöi ái døc. kinh Dhammapàda (Pháp Cú), ph¦m piya vagga, dÕy r¢ng: "Ái døc sinh ra s¥u muµn, ái døc sinh ra lo sþ. Ng߶i ðã hoàn toàn d§p t¡t ái døc không còn s¥u muµn, lo sþ næa." Th§t v§y, tß tß·ng cüa chúng ta còn b¸ änh hß·ng ái døc thì chßa th¬ tñ tÕi vô ngÕi ðßþc.
Nói tóm lÕi, mµt cuµc cách mÕng khó khån nh¤t là cuµc cách mÕng giäi phóng tß tß·ng ra khöi ràng buµc ngoÕi gi¾i cûng nhß nhæng ô nhim nµi tâm, vì tß tß·ng ðòi höi nhi«u thØ thách cam go qua các giai ðoÕn hu¤n luy®n và ph¤n ð¤u ð¬ tìm tñ do. cho ðªn khi tß tß·ng ðßþc hoàn toàn tñ chü không l® thuµc vào mµt s· tri chß¾ng, mµt phi«n não chß¾ng nào, ðó chính là Chánh Tß duy v§y.
(hi®u ðính 06/2026)
.
[Index][00] [01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]
.