Ph§t Giáo có phäi là mµt tôn giáo không?
Tôn Giáo là gì? khi nghiên cÑu l¸ch sØ Tôn Giáo, chúng ta tìm th¤y nhi«u giäi ðáp cho v¤n ð« này. V§y ðâu là giäi ðáp thöa ðáng nh¤t? Nhæng giäi ðáp ¤y có thích Ñng v¾i ÐÕo Ph§t không? Chúng ta hãy tìm hi¬u mµt vài ð¸nh nghîa thông døng nh¤t.
Mµt ð¸nh nghîa nói r¢ng Tôn Giáo là h® th¯ng các tín ði«u. иnh nghîa này r¤t ðúng ð¯i v¾i nhi«u tôn giáo trên thª gi¾i, nhßng không phù hþp v¾i ÐÕo Ph§t vì nhæng lý do sau ðây:
1- Tín ði«u chï là mµt m¾ ngôn t× không tuy®t ð¯i. danh t× tñ nó mang ð£c tính hæu hÕn, làm gi¾i hÕn chân lý. Chân lý không bao gi¶ ðßþc chÑa ðñng mµt cách toàn v©n trong ngôn t×. danh t× có th¬ là phß½ng ti®n ð¬ truy«n ðÕt chân lý, nhßng chúng ta phäi hi¬u r¢ng ðó không phäi là phß½ng ti®n hoàn häo. 2- Tín ði«u chï ðßa tôn giáo ðªn ch² cÑng ð÷ng, giäm hi®u lñc và làm m¤t tính cách s¯ng ðµng, uy¬n chuy¬n cüa nó.
3- khi ðã tin vào mµt s¯ Tín ði«u nh¤t ð¸nh nào ðó, ng߶i ta d sinh ra c¯ ch¤p, bäo thü nhæng tín ði«u ¤y, và xem th߶ng hay gÕt bö nhæng tín ði«u cüa nhæng tôn giáo khác. Ðây là lý do ðßa ðªn tham v÷ng b¡t m÷i ng߶i ch¤p nh§n tín ði«u cüa mình, và cûng t× ðó x¦y ra chiªn tranh tôn giáo mà chúng ta th߶ng th¤y trong l¸ch sØ.
4- Tín ði«u là kªt quä cüa nhæng n² lñc ðßa chân lý vào hình thÑc cüa các m®nh ð« phÕm trù thu¥n lý. Trái lÕi Ph§t Giáo không bao g°m mµt h® th¯ng m®nh ð« thu¥n lý mà là mµt phß½ng pháp thñc nghi®m cüa cuµc s¯ng., Chúng ta tìm th¤y l¶i dÕy sau ðây cüa ÐÑc Ph§t trong Pháp Cú Kinh:
" Ng߶i nói nhi«u Giáo Pháp nhßng không tñ mình thñc hành thì chÆng khác nào ðªm bò cho kë khác. Ng߶i ¤y không th¬ hß·ng ðßþc quä v¸ Thánh nhân. Ng߶i không nói ðßþc nhi«u Giáo Pháp, nhßng tñ mình s¯ng theo Pháp, t× bö tham lam, sân h§n, si mê, có chánh kiªn và tr¥m tînh không c¯ ch¤p vào thª gi¾i nà hay thª gi¾i khác, ng߶i ¤y m¾i là ð® tØ Nhß Lai".
Mµt ð¸nh nghîa khác xem tôn giáo nhß là sñ m£c khäi cüa thßþng ðª. H¥u hªt các tôn giáo Tây phß½ng ð«u ðßþc thiªt l§p trên n«n täng Thiên khäi. theo các tôn giáo ¤y thì Thiên khäi tÑc là phß½ng ti®n giao cäm giæa Thßþng ðª v¾i con ng߶i, nh¶ ðó con ng߶i biªt ðßþc Ngài và vÕn v§t do Ngài sáng tÕo. Ph§t giáo không tán thành Thiên khäi vì nhæng lý do sau ðây:
1) Thiên khäi có tính cách ð£c thù vì chï ðßþc thñc hi®n ð¯i v¾i t×ng cá nhân. Và mµt khäi th¸ có th¬ ðßþc xem là giá tr¸ ð¯i v¾i ng߶i này chßa hÆn ðã ðúng v¾i ng߶i khác. V§y m£c khäi mang s¡c thái chü quan, không th¬ ph± quát hóa. Ði«u này ðßa ðªn mµt sñ chia r¨ tr¥m tr÷ng giæa các tôn giáo Tây phß½ng. M£c dù các tôn giáo ¤y ð«u dña trên cån bän m£c khäi, nhßng xem ra nhæng khäi th¸ cüa h÷ l¡m lúc mâu thuçn lçn nhau. T® hÕi h½n næa, có khi trong cùng mµt tôn giáo mà nhóm tông ð° kích bác mãnh li®t ðªn ðµ chiªn tranh bùng n± vì thiên khäi b¤t ð°ng.
2- Thiên khäi ði ngßþc lÕi các nguyên lý cån bän nhß nguyên lý túc lý, nguyên lý nhân quä... Ông christmas Humphreys, Hµi Ph§t Giáo anh Qu¯c, nói: "Trong Ph§t giáo, không nhæng chúng ta không tìm th¤y Thiên khäi, mà quan ni®m này còn b¸ bác bö næa là khác". Vì ng߶i Ph§t tØ phäi th¤u hi¬u vû trø, nhân sinh qua kinh nghi®m, lý trí và trñc giác, nhß thái ðµ cüa nhà khoa h÷c, mà không c¥n ai khäi th¸. H÷ nh§n ð¸nh r¢ng tri thÑc do khäi th¸ chï là mµt m¾ trí thÑc vay mßþn, tÕm bþ và äo tß·ng.
Thái ðµ cüa ng߶i Ph§t tØ gi¯ng nhß thái ðµ cüa T¤t ÐÕt trong "Câu chuy®n dòng sông" cüa vån hào hermann Hesse. T¤t ÐÕt nhìn nh§n ÐÑc Ph§t là b§c Toàn Chân, Toàn Thi®n, Toàn MÛ; l¶i dÕy cüa Ngài r¤t hoàn häo, nhßng chàng phäi thñc hi®n con ð߶ng riêng cüa mình, con ð߶ng mà chàng biªt cu¯i cùng cûng chï nhß l¶i Ph§t dÕy và cÑu cánh t¯i h§u cüa nó cûng chï là ð¬ thành b§c Toàn Chân, Toàn Thi®n, Toàn MÛ nhß ÐÑc Ph§t; vì không th¬ có cái gì cao h½n ðßþc næa. Cûng thª ng߶i Ph§t tØ không ch¤p nh§n l¶i dÕy cüa ÐÑc Ph§t nhß tín ði«u hay m£c khäi mà h÷ phäi ch¤p nh§n mµt cách tuy®t ð¯i, h÷ xem giáo lý cüa Ngài nhß nhæng kinh nghi®m cüa ng߶i ði trß¾c và mu¯n ðÕt ðªn cÑu cánh h÷ phäi ði hªt quãng ð߶ng b¢ng chính kinh nghi®m, lý trí và trñc giác cüa mình.
Mµt ð¸nh nghîa næa coi tôn giáo nhß nhæng l® cúng tª, c¥u ðäo. S· dî có ð¸nh nghîa nhß v§y vì mµt vài tôn giáo Ðông phß½ng cûng nhß Âu MÛ tó ra r¤t chú tr÷ng ðªn l nghi cúng tª. Nhæng tôn giáo này tin r¢ng th¥n thánh có mµt quy«n uy ban ½n giáng h÷a tuy®t ð¯i. H÷ phäi tö lòng cung kính và phøc tùng ð¬ ðßþc ban ân hu®. M£t khác, h÷ tin r¢ng tµi l²i có th¬ ðßþc ân xá hay t¦y tr× nh¶ cúng tª. ÐÕo Ph§t không chú tr÷ng ðªn l nghi cúng tª vì:
1- Nhæng nghi l cúng tª phi«n phÑc làm m¤t tính cách giän d¸ cüa mµt tôn giáo. M£c dù có nhæng l nghi c¥n thiªt phäi ðßþc tôn tr÷ng ð¬ làm tång lòng thành kính cüa tín ð°, nhßng nhæng hình thÑc cúng tª quá r߶m rà ð«u b¸ ÐÕo Ph§t loÕi bö. 2- nghi l cúng tª có th¬ gây nên mµt sñ hi¬u l¥m nguy hÕi. Nhi«u tín ð° ðã nh¥m lçn sñ th¶ cúng v¾i vi®c tu ni®m vì h÷ tin r¢ng tµi l²i s¨ ðßþc ân xá nh¶ cúng tª. Nhßng th§t ra tµi l²i chï có th¬ t¦y tr× b¢ng ý chí cäi thi®n cüa m²i cá nhân, trong khi th¶ cúng lÕi chï ð¬ tö lòng thành kính cüa môn ð® ð¯i v¾i ð¤ng Giáo Chü.
3- Mµt khi ðã chú tr÷ng ðªn nghi l ng߶i ta có th¬ v¤p phäi mµt khó khån là nhæng nghi l d b¸ lÕc h§u. nghi l m²i th¶i mµt khác, ð¸a phß½ng này cûng b¤t ð°ng v¾i ð¸a phß½ng kia, ði«u này ðßa ðªn tranh ch¤p nghi l này ðúng, nghi l kia sai. Ðó là mµt tr· ngÕi l¾n lao cho vi®c tu ni®m và truy«n bá.
4- Mµt tôn giáo chÑa ðñng quá nhi«u hình thÑc thì nµi dung d b¸ lãng quên. Chúng ta nhìn nh§n hình thÑc và nµi dung phän änh lçn nhau, mµt khi nµi dung t¯t thì hình thÑc cûng t¯t và ngßþc lÕi. Nhß mµt b§c Thánh nhân thì hÆn phäi có dáng ði®u phi phàm. Nhßng ðó phäi là phän änh trung thñc chÑ không phäi v¨ v¶i hình thÑc ð¬ che gi¤u mµt nµi dung tr¯ng r²ng. Th§t v§y:
"Cúng tª không ðem ðªn mµt hi®u døng nào, kinh c¥u là nhæng l¶i l£p ði l£p lÕi vô b± và bùa chú không ðü sÑc mÕnh cÑu v¾t ðßþc con ng߶i. Chï có chª ngñ tham døc, tr× bö sân ni®m và tiêu tr× si mê m¾i th§t là th¬ cúng chân th§t, sñ tª l ðúng ð¡n.
Ð÷c nhi«u kinh ði¬n, cúng d߶ng các b§c tu hành, th¶ lÕy th¥n linh, tñ ðày ð÷a thân th¬ hay b¤t cÑ mµt hình thÑc kh± hÕnh nào cûng không th¬ làm cho ng߶i tr· nên thanh t¸nh, sáng su¯t.
Tøng h°ng danh Ph§t cûng chï hæu ích khi nào chuyên tâm nh¤t ni®m ð¬ giæ ý trong sÕch và cäi thi®n hành ðµng cho phù hþp v¾i l¶i Ph§t dÕy".
Chúng ta ðã th¤y ba ð¸nh nghîa trên v« tôn giáo không th¬ áp døng ðßþc v¾i Ph§t Giáo. V§y ÐÑc Ph§t ð¸nh nghîa tôn giáo nhß thª nào? Câu trä l¶i r¤t giän d¸ và rõ ràng: -- Tôn giáo là thái ðµ chân chính, chÑ không phäi là bao g°m nhæng tín ði«u, nghi l, cûng không phäi ðßþc khäi th¸ b·i Tr¶i.
Mµt ng߶i tu hành phäi xây dñng nhân cách cüa mình b¢ng nhæng thái ðµ thª nào ð¬ có th¬ bµc lµ ra ngoài b¢ng nhæng hành ðµng ðÕo ðÑc. Thái ðµ ¤y là thái ðµ tri thÑc chân chính, mµt tiêu chu¦n chính xác ð¬ hành ðµng. ÐÑc Ph§t nh§n th¤y hành ðµng b¡t ngu°n t× thái ðµ tri thÑc. Vì v§y mµt thái ðµ chân chính s¨ ðßa ðªn mµt hành ðµng ðÕo ðÑc và ngßþc lÕi. Ðó là lý do tÕi sao Ngài dÕy chúng ta mu¯n tr· nên ðÕo ðÑc phäi phát tri¬n mµt s¯ thái ðµ chân chính và phäi loÕi bö nhæng thái ðµ ð¯i ngh¸ch. Ðôi khi chúng ta cån cÑ vào nhæng qui lu§t ðÕo ðÑc bên ngoài ð¬ ðánh giá tr¸ thi®n ác cüa mµt hành ðµng, nhßng giá tr¸ hành ðµng tñ nó mang sÇn tính ch¤t ðÕo ðÑc cüa thái ðµ bên trong. Mµt khi thái ðµ tri thÑc chân chính g¡n li«n v¾i nhân cách con ng߶i thì ði«u thi®n có th¬ thñc hi®n ðßþc mµt cách tñ nhiên không phäi c¯ g¡ng næa. Ðó là ðÕt ðªn ch² chí nhân, chí thi®n.
V§y mµt tôn giáo có møc ðích ðßa con ng߶i ðªn ch² toàn chân, toàn thi®n phäi ð£t tr÷ng tâm trong vi®c cäi thi®n thái ðµ trí thÑc.
Ph§t Ngôn ð¥u tiên trong kinh dhammapada (Pháp Cú) ðã chÑng tö cho chúng ta t¥m quan tr÷ng cüa thái ðµ tâm lý ð¯i v¾i ði s¯ng cüa m²i cá nhân:
"Sñ hi®n hæu cüa chúng ta là kªt quä cüa nhæng tß tß·ng. Nó ðßþc xây dñng trên tß tß·ng và kªt tinh b¢ng tß tß·ng. Nªu mµt ng߶i nói hay hành ðµng v¾i tß tß·ng sai l¥m thì kh± ðau s¨ theo ng߶i ¤y nhß bánh xe lån theo chân con bò kéo xe. Nhßng nªu nói hay hành ðµng v¾i tß tß·ng chân chính thì hÕnh phúc s¨ theo ng߶i ¤y nhß bóng theo hình".
Tß tß·ng sai l¥m và tß tß·ng chân chính là hai thái ðµ tâm lý mâu thuçn nhau, m²i thái ðµ ðem lÕi mµt kªt quä khác bi®t. Mµt thái ðµi tâm lý g÷i là sai l¥m hay b¤t thi®n khi nó mang bän ch¤t Tham-Sân-Si. Trái lÕi thái ðµ chân chính hay thi®n khi nó không b¸ ba trÕng thái tâm lý (mental states) ¤y chi ph¯i.
V§y mu¯n chuy¬n hóa thái ðµ sai l¥m sang chân chính phäi di®t tr× ba nhân b¤t thi®n: tham, sân, si, và nhæng yªu t¯ liên h® v¾i chúng.
Sau ðây là mµt vài thái ðµ tâm lý cån bän ðßþc ÐÑc Ph§t khuyªn khích chúng ta nên phát tri¬n.
1- Tín (Saddha): ÐÑc tin có hai khía cÕnh là tin tß·ng n½i tam Bäo và tñ tin · khä nång cäi thi®n cüa mình. Nhß có ng߶i mu¯n ði ðªn mµt n½i nào ðó phäi tìm mµt ng߶i hß¾ng ðÕo kinh nghi®m, sáng su¯t và t×ng hi¬u rõ ðâu là n½i ta mu¯n ðªn, phäi tin tß·ng n½i con ð߶ng mà ng߶i ¤y chï dçn c£n k¨ và h½p lý, phäi noi gß½ng ng߶i ði trß¾c và tñ tin là mình có ðü sÑc ði hªt ðoÕn ð߶ng. Cûng v§y, mu¯n ðÕt ðªn ch² toàn thi®n chúng ta phäi tin tß·ng n½i ÐÑc Ph§t là b§c th¥y hß¾ng ðÕo giàu kinh nghi®m ð¥y sáng su¯t và ðã tr· thành b§c toàn thi®n; phäi tin · Chánh ÐÕo mà Ngài chï dÕy vì ðó là con ð߶ng h½p lý, thñc nghi®m; và phäi noi gß½ng chß Tång, nhæng ng߶i ði trß¾c. M£t khác chúng ta phäi tñ tin có th¬ ðÕt ðªn ch² toàn thi®n, toàn chân, toàn mÛ.
V§y ÐÑc tin là thái ðµ tâm lý ð¥u tiên hß¾ng ta v« ði«u thi®n.
2- Tàm và Quý (Hiri-ottappa): Tàm là thái ðµ tâm lý cüa mµt ng߶i biªt h± th©n trß¾c ði«u ác. Quý là thái ðµ tâm lý biªt sþ hãi trß¾c tµi l²i. hai thái ðµ này liên kªt v¾i nhau thành mµt bÑc thành trì væng ch¡c ngån chúng ta c¾i ði«u ác. Mµt m£t nh¶ có Tàm ta biªt h± th©n v¾i lß½ng tâm khi s¡p làm mµt ði«u ác, lß½ng tâm cänh cáo ta không cho nhúng tay vào tµi l²i. M£t khác nh¶ có Quý ta biªt sþ hãi khi phác h÷a ra trß¾c m¡t nhæng h§u quä tai hÕi do vi®c ác gây ra cho mình và cho kë khác. Ví dø mµt ng߶i s¡p sát nhân, nhßng lß½ng tâm anh ta không cho phép làm vi®c ðó (Tàm), ð°ng th¶i cänh tßþng nÕn nhân ðau ð¾n qu¢n quÕi trên vûng máu, cänh nheo nhóc, bi thäm cüa vþ con nÕn nhân v.v. và cänh tù tµi cüa chính anh hi®n ra trß¾c m¡t khiªn anh d×ng tay không làm tµi ác sát nhân næa (Quý).
Nhß v§y Tàm ( h± th©n) và Quý (ghê sþ) là hai thái ðµ tâm lý c¥n thiªt giúp ta không tái phÕm ði«u ác.
3- Giác tïnh (Sampajanna): Mu¯n biªt rõ giá tr¸ thi®n ác cüa m²i hành ðµng ta phäi có mµt thái ðµ sáng su¯t. Giác tïnh tÑc là biªt rõ nh¤t cØ nh¤t ðµng cüa mình, vì v§y mµt khi ðã giác tïnh thì ta không hành ðµng h° ð°, vô ý thÑc.
Mµt ng߶i quá sân h§n có th¬ sát hÕi ð¯i thü mµt cách hoàn toàn mù quáng. Ъn khi nguôi gi§n anh ta m¾i biªt mình hành ðµng ðiên r°. S· dî nhß v§y vì hành vi cüa anh b¸ thúc giøc b·i mµt xung ðµt tình cäm là sân h§n chÑ không ðßþc nh§n thÑc rõ ràng b¢ng giác tïnh, nghîa là anh ta không k¸p th¶i ki¬m soát hành ðµng cüa mình b¢ng mµt thái ðµ tri thÑc sáng su¯t.
Giác tïnh thß½ng ði ðôi v¾i Ni®m (Sati), tÕo thành mµt thª liên hoàn ð¬ ngån ch£n ði«u ác và giæ cho ði«u thi®n luôn luôn hi®n hæu. Gi¯ng nhß mµt ng߶i lính canh gác, phäi tïnh táo th߶ng xuyên (giác tïnh) ð¬ nh§n biªt hành tung cüa kë ð¸ch b¤t cÑ lúc nào (ni®m).
Albert camus tán ð°ng quan ði¬m này cüa ÐÕo Ph§t khi ông nhìn nh§n tïnh thÑc là thái ðµ tâm lý c¥n thiªt ð¬ ð¯i kháng v¾i kë thù tham-sân-si.
4- Vô lßþng tâm (Appamanna): con ng߶i s· dî gây nên tµi ác là do tính h©p hòi, v¸ kÖ, ch¤p ngã, khinh mÕn... Vì v§y mu¯n hß¾ng thi®n, ð×ng ð¬ lòng mình b¸ gi¾i hÕn trong l¾p vö bän ngã, phäi ð¬ cho tâm h°n phóng ðÕt, rµng rãi, bao trùm cä vÕn v§t chúng sinh.
Thái ðµ xä kÖ v¸ tha ðó th߶ng xu¤t hi®n dß¾i b¯n hình thÑc: T×, Bi, HÖ và Xä.
- T× (Metta): Là lòng mong möi cho t¤t cä chúng sanh, không phân bi®t chüng loÕi, ðßþc an vui hÕnh phúc. - bi (Karuna) là lòng sÇn sàng hy sinh ð¬ xoa d¸u ðau kh± cüa t¤t cä chúng sanh.
- HÖ (Mudita): là lòng vui m×ng trß¾c sñ thành công hay hÕnh phúc cüa b¤t cÑ chúng sanh nào.
- Xä (Upekkha): là lòng bình ðÆng, vô tß, không b¸ chi ph¯i b·i nhæng tình cäm yêu ghét, thích thú hay b¤t mãn.
Chúng ta không th¬ làm vi®c thi®n nªu không có nhæng thái ðµ tâm lý T×, Bi, HÖ, Xä. Vì bao lâu Tâm Vô Lßþng chßa có thì ta còn b¸ nhæng tình cäm sân, h§n, ð¯ kÜ tham døc chi ph¯i; mà nhæng tình cäm này là m¥m m¯ng cüa tµi l²i. 5- Chánh kiªn (Sammaditthi): Nh§n thÑc ðúng ð¡n v« bän ch¤t cüa kiªp s¯ng là thái ðµ c¥n thiªt ð¬ hß¾ng dçn hành ðµng.
ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng có hai nh§n thÑc sai l¥m v« vû trø và nhân sinh có th¬ dçn con ng߶i ði sâu vào tµi l²i ðó là Th߶ng Kiªn và ÐoÕn Kiªn.
Nªu tin r¢ng bän ngã và thª gi¾i là th߶ng t°n b¤t biªn (th߶ng kiªn) thì con ng߶i không c¥n phäi cäi thi®n, vì nói ðªn cäi thi®n tÑc là nói ðªn ð±i thay mà bän ngã và thª gi¾i ðã b¤t biªn thì làm thª nào cäi thi®n ðßþc. Ðó là thái ðµ nh§n thÑc làm cän tr· bß¾c tiªn hóa ðªn ch² chí thi®n.
Trái lÕi nªu cho r¢ng bän ngã và thª gi¾i hoàn toàn hüy di®t sau khi chªt (ðoÕn kiªn) thì ng߶i ta s¨ b¤t ch¤p nhân quä, tµi phß¾c. Và vì thª tr§t tñ xã hµi s¨ r¯i loÕn, con ng߶i s¨ r½i vào vñc thÆm tµi l²i.
Ь có thái ðµ nh§n thÑc ðúng ð¡n, ta phäi biªt nh§n xét và phán ðoán v« thñc ch¤t cüa bän ngã và thª gi¾i. Chánh kiªn bao g°m tri kiªn v« TÑ Di®u Ъ, trong ðó có sñ bi®n bi®t nhân quä, thi®n ác và yªu tính vô th߶ng cüa gi¾i hæu vi là Bän Ngã và Thª Gi¾i .
Hành ðµng cüa m²i ng߶i ðúng hay sai tùy thuµc kiªn thÑc bên trong cüa ng߶i ¤y chính xác hay không. Mµt v¸ bác sî hi¬u biªt thâm sâu v« y dßþc, cách khám b®nh, ðoán b®nh và giàu kinh nghi®m trong phß½ng pháp tr¸ li®u t¤t nhiên chæa b®nh có kªt quä h½n ông lang båm không rành y h÷c. Mµt c§u sinh viên không biªt các ð¸nh lý toán h÷c, không biªt chÑng minh, không thuµc công thÑc thì làm sao tìm ðáp s¯ ðúng cho mµt bài toán. Cûng v§y, mu¯n tr· thành toàn chân, toàn thi®n trß¾c hªt phäi có chánh kiªn tÑc là mµt thái ðµ tri thÑc nh¶ ðó ta hi¬u ðßþc ðâu là chân, ðâu là giä.
Qua tam tÕng kinh ði¬n chúng ta tìm th¤y r¤t nhi«u thái ðµ tri thÑc ðßþc ÐÑc Ph§t gi¾i thi®u và khuyªn khích b¢ng chính thái ðµ gß½ng mçu cüa Ngài. Trên ðây chúng ta chï mu¯n ð« c§p ðªn mµt vài thái ðµ tri thÑc cån bän mà t× ðó ta có th¬ phát tri¬n nhæng thái ðµ tâm lý chân chính khác h¥u tñ giäi cÑu mình ta khöi thª gi¾i giä v÷ng ðªn ch² toàn chân.
(hi®u ðính: 06/99)
.
[Index][00] [01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]
.