Chánh NgæMµt trong nåm gi¾i mà mµt ng߶i Ph§t tØ chân chánh phäi hänh trì là tránh xa V÷ng Ngæ. Tích cñc h½n, ng߶i Ph§t tØ phäi có l¶i nói chân th§t (saccavàdà), ý nghî chân thành, và thü tín.
L¶i nói ch½n th§t là mµt trong Th§p Thi®n Nghi®p mà ng߶i hành trì không nhæng ðem lÕi lþi ích cho mình mà còn góp ph¥n xây dñng mµt xã hµi ðÕo ðÑc. Vì mu¯n ðßþc tr§t tñ, xã hµi c¥n ðòi höi mµt s¯ ði«u ki®n mà trong ðó có sñ tín nhi®m lçn nhau nh¶ · m÷i ng߶i ð«u chân th§t.
ÐoÕn kinh sau ðây mô tä mµt ng߶i chân th§t :
" ðây, mµt ng߶i thi®n nam t× bö sñ giä d¯i, xa lánh v÷ng ngæ, nói l¶i chân th§t dù · n½i hµi h÷p ðÑng ð¡n, giæa ðám ðông, trong tß gia v¾i bà con thân thuµc, trong nhi®m s· hay khi làm nhân chÑng tÕi pháp ðình.... Nhß v§y, ng߶i ¤y s¨ không vì cá nhân mình, không vì ai khác cûng không vì mµt vài lþi lÕc v§t ch¤t mà c¯ ý nói sai sñ th§t." (Sàleyyake Sutta, M.I. 228)
Th§t ra Chánh Ngæ không phäi chï gi¾i hÕn trong l¶i nói chân th§t mà còn c¥n phäi :
1- Tránh dùng l¶i phao vu ð¬ chia r¨, hay gây b¤t hòa giæa ng߶i này v¾i ng߶i khác, trái lÕi phäi tìm cách ðem lÕi hòa hþp và thông cäm giæa m÷i ngui. 2- Tránh dùng l¶i thô l² ð¬ hÕ nhøc kë khác, trái lÕi phäi nói l¶i thanh bai, l ðµ ð¬ an üi, khuyªn khích hay thuyªt phøc kë khác.
3- Tránh nhæng câu chuy®n phiªm vô b±, phäi nói ðúng lúc, hþp lý và hæu ích.
Cûng có tr߶ng hþp, khi ta nói chân th§t và l ðµ mà vçn chÕm ðªn tñ ái cüa kë khác, khiªn h÷ ph§t lòng. tuy thª ðôi khi c¥n phäi nói sñ th§t dù có m¤t lòng nhßng hæu ích. Nhß v¸ bác sî mu¯n chæa mµt vªt thß½ng cüa b®nh nhân ðôi khi không th¬ không gây cho b®nh nhân mµt chút ðau ð¾n, nhßng nªu không ðøng ðªn vªt thß½ng thì làm sao ði«u tr¸ ðßþc. Vì v§y trong kinh Abhayaràjàkumàra có phân loÕi l¶i nói theo chân, thi®n và mÛ nhß sau :
1- L¶i nói chân, thi®n và mÛ: TÑc là l¶i chân th§t có lþi cho ng߶i nghe. Chæ MÛ · ðây dùng v¾i nghiã ð©p lòng ng߶i, làm cho ng߶i hoan hÖ khi nghe. Nhß tr߶ng hþp ÐÑc Ph§t thuyªt pháp. Ngài trình bày chân lý (chân) ð¬ chuy¬n mê khai ngµ cho chúng sanh (thi®n) và khi Ngài thuyªt xong thính giä ð«u hoan hï (mÛ).
2- L¶i nói chân, thi®n nhßng không mÛ: TÑc là l¶i nói chân th§t, có lþi cho ng߶i nghe nhßng không làm v×a ý h÷. Ðó là tr߶ng hþp "Trung ngôn ngh¸ch nhî lþi ß hÕnh" hay nói mµt cách nôm na là "Sñ th§t m¤t lòng". Không mÛ dùng · ðây v¾i hai nghîa: thô l² và không thô l² nhßng làm ph§t ý. Có khi vì l¶i nói cµc c¢n làm cho ng߶i nghe n±i gi§n, nhßng có khi l¶i nói l ðµ mà vçn chÕm tñ ái cüa kë khác.
3- L¶i nói chân, mÛ nhßng không thi®n: Túc là l¶i nói chân th§t, ð©p lòng ng߶i nhßng vô ích. Nhß k¬ mµt chuy®n th§t làm cho ng߶i nghe vui tai nhßng không ðem lÕi lþi ích gì cä, có khi chï làm m¤t thì gi¶ ho£c có hÕi.
4- L¶i nói chân, nhßng không thi®n và không mÛ: TÑc là l¶i nói th§t nhßng vô ích làm ng߶i nghe bñc mình. Nhi«u ng߶i b¤t cÑ nghe th¤y chuy®n th¸ phi · ðâu cûng ðem v« k¬ lÕi cho bÕn bè, thân thuµc nghe. Ho£c có ng߶i lÕi th߶ng ðem nhæng chuy®n ð¶i tß nói v¾i ng߶i khác ð¬ khoe khoang thành công hay phân bua th¤t bÕi cüa mình. Nhæng chuy®n ðó tuy là sñ th§t, nhßng không ích cho ng߶i nghe, và chï làm phi«n lòng h÷.
5- L¶i nói không chân, nhßng thi®n và mÛ: TÑc là l¶i giä d¯i nhßng có ích lþi và làm ð©p lòng ng߶i. Nhß tr߶ng hþp vì cÑu ng߶i nào ðó (thi®n) mà ta phäi nói d¯i (giä) và nh¶ nói khéo nên ng߶i nghe b¢ng lòng (mÛ).
6- L¶i nói không chân, không thi®n nhßng mÛ:: tÑc là l¶i nói giä d¯i, vô ích nhßng ng߶i nghe lÕi thích. Nhi«u ng߶i nói ba hoa, khoác lác vô tích sñ, thª mà vì có tài ån nói uy¬n chuy¬n, thông su¯t nên ai cûng thích nghe.
7- L¶i nói không chân, không mÛ nhßng thi®n: tÑc là l¶i nói giä d¯i, làm ng߶i nghe bñc mình nhßng có lþi. Cûng nhß tr߶ng hþp 5, nhßng vì nói không khéo léo nên làm m¤t lòng ng߶i.
1- L¶i nói không chân, không thi®n, và không mÛ: là l¶i nói giä d¯i vô ích và làm ng߶i nghe bñc tÑc. Nhß tr߶ng hþp nói vu kh¯ng, nói thêu d®t ð¬ nhøc mÕ ng߶i khác.
Trong tám cách trên, cách thÑ nh¤t và thÑ hai ðßþc ÐÑc Ph§t cûng nhß các b§c hi«n nhân khuyªn khích. kinh Abhayaràjàkumàra dÕy tiªp r¢ng: "ng߶i nên nói l¶i hþp th¶i mà ng߶i biªt là ðúng v¾i sñ th§t, xác ðáng, hæu ích, có th¬ ch¤p nh§n ðßþc và làm cho kë khác hoan hÖ (loÕi thÑ nh¤t); ng߶i nên nói l¶i hþp th¶i mà ng߶i biªt là ðúng v¾i sñ th§t xác ðáng, hæu ích, có th¬ ch¤p nh§n ðßþc nhßng không làm cho kë khác hoan hÖ (loÕi thÑ 2); ng߶i không nên nói l¶i giä d¯i, và c¥n phäi tìm sñ th§t, nói sñ th§t vì hành ðµng ðó nâng cao hÕnh phúc cá nhân cüa ng߶i cûng nhß sñ ði«u hòa và tiªn bµ cüa xã hµi ".
Trong mµt ðoÕn kinh khác ÐÑc Ph§t mô tä l¶i nói cüa b§c thi®n trí v¾i nåm ði«u ki®n :
1- Phát bi¬u ðúng lúc (Kàlavàdì): nhß chúng ta ðã th¤y · trên, có khi mµt l¶i chân th§t nhßng không ðßþc phát bi¬u ðúng lúc thì thành ra vô ích ho£c làm cho ng߶i khác bñc mình. Ng߶i thi®n trí phäi tª nh¸ ð¬ áp døng l¶i nói cüa mình ðúng ch², ðúng lúc.
2- Hþp v¾i sñ th§t (Bhùtavàdì): b§c thi®n tri thÑc nói mµt l¶i phäi dña trên sñ th§t, không ngøy bi®n, không l×a d¯i. tuy v§y nói sñ th§t chßa ðü, c¥n phäi có ði«u ki®n sau ðây b± túc :
3- Ðem lÕi lþi ích (Atthavàdîì): l¶i nói phäi có møc ðích và ý nghiã cüa nó, dù là l¶i chân th§t nhßng không có møc ðích ðem lÕi lþi ích cho ai, thì ðó cûng chï là l¶i nói nhäm, vô døng.
4- Thích Ñng v¾i lý trí (Dhammavàdì): chæ Dhamma, Pháp · ðây có nghîa là ðÕo lý. L¶i nói hþp ðÕo lý t¤t nhiên phäi thích hþp v¾i lý trí.
5- Hþp v¾i ðÕo ðÑc (Vinayavàdì): giá tr¸ cüa l¶i nói còn phø thuµc tính cách luân lý cüa nó. Nªu mµt l¶i nói có ðü b¯n yªu t¯ trên nhßng không hþp v¾i lu§t pháp hay luân lý, ðÕo ðÑc thì vçn nguy hi¬m.
Trong ph¥n phân tích tám l¶i nói, chúng ta dùng chæ "thi®n" v¾i nghîa là "lþi ích". Nhßng trong thñc tª, có lþi ích chßa hÆn là thi®n. khi nói trøc lþi, vø lþi, ng߶i ta th߶ng dùng v¾i nghîa b¤t thi®n. Vì v§y l¶i nói cüa b§c thi®n trí phäi có ích và hþp v¾i ðÕo ðÑc næa.
Theo kinh ði¬n, có m߶i ði«u lþi ích và hþp v¾i ðÕo ðÑc nên bàn lu§n là :
1- Nên nói v« ðÑc t× bi bác ái, vì lòng t× ái giúp ta có tâm h°n v¸ tha, không tham lam, không ích kÖ, không bön xën.
2- Nên nói v« ðÑc tính tri túc, ð¬ giúp chúng ta bö nhæng ß¾c v÷ng thái quá, và s¯ng an vui trong b¤t cÑ hoàn cänh nào.
3- Nên nói v« ðÑc thanh t¸nh, ð¬ giúp cho tâm h°n tr¥m tînh, trong sÕch và tñ tÕi.
4- Nên nói v« ðÑc tính ðµc l§p, ð¬ giúp chúng ta không xu hß¾ng bè ðäng, không Ö lÕi và phát tri¬n ðÑc tñ tin.
5- Nên nói v« ðÑc tinh t¤n, ð¬ giúp chúng ta t× bö tính biªng nhác, do dñ và b¤t nh¤t.
6- Nên nói v« gi¾i hÕnh, vì gi¾i hÕnh có khä nång loÕi bö nhæng nªt hß t§t x¤u mà ta ðã t§p nhim t× vô lßþng kiªp ðªn nay.
7- Nên nói v« thi«n ð¸nh, vì thi«n ð¸nh có khä nång tiêu tr× døc v÷ng, oán thù và phát tri¬n sÑc mÕnh tinh th¥n.
8- Nên nói v« trí tu®, ð¬ giúp ta rèn luy®n ðÑc sáng su¯t, phát tri¬n trí nång h¥u th¤u tri®t chân lý.
9- Nên nói v« sñ giäi thoát, vì ðó là møc ðích cu¯i cùng cüa ng߶i Ph§t tØ trên ð߶ng di®t t§n vô minh phi«n não.
10- Nên nói v« giäi thoát tri kiªn, tÑc là nói ðªn sñ thñc chÑng giäi thoát cüa chß Thánh nhân hay ÐÑc Ph§t. Sñ thñc chÑng ðó giúp chúng ta trên ð߶ng tu t§p vì biªt ch¡c r¢ng nªu c¯ g¡ng, mµt ngày kia ta cûng ðßþc giäi thoát tri kiªn.
Tóm lÕi l¶i nói có mµt änh hß·ng vô cùng quan tr÷ng không nhæng ð¯i v¾i ði s¯ng hÕnh phúc cüa m²i cá nhân mà còn có th¬ ð¸nh ðoÕt ðßþc cä sñ an nguy cüa xã hµi. L¶i nói cüa mµt nhân v§t có uy tín bao nhiêu lÕi càng phäi th§n tr÷ng b¤y nhiêu. Chính vì thª mà ÐÑc Ph§t ðã ðßa Chánh Ngæ vào Bát-Chánh ÐÕo, con ð߶ng Tám Chánh dçn ðªn giäi thoát giác ngµ.
(hi®u ðính: 06/99)
.
[Index][00] [01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]
.