Trong bài này chúng tôi chï trình bày mµt cách v¡n t¡t v« triªt lý nghi®p báo ðã ðßþc dÕy trong kinh ði¬n, chÑ không có cao v÷ng phân tách hay chÑng minh cho triªt lý cao siêu ðó. Chúng tôi ð£c bi®t ð« c§p ðªn nghi®p lý trong nhà Ph§t v¾i møc ðích phân bi®t v¾i nhæng quan ni®m khác v« "Nghi®p" cüa các nhà tß tß·ng phi Ph§t Giáo ngay trong th¶i ÐÑc Ph§t hay mãi v« sau. Th§t v§y, càng ghi nh§n mµt sñ khác bi®t l¾n lao v« Nghi®p Lý giæa Ph§t Giáo, n ðµ Giáo, Bà la Môn Giáo, KÏ-Na Giáo (Jainism) và Ajivakism.
Ng߶i ta có khuynh hß¾ng ð« c§p ðªn chæ nghi®p nhß là mµt triªt lý chung cho h¥u hªt các Tôn Giáo Ðông Phß½ng m£c dù trên thñc tª các tôn giáo ð«u chü trß½ng d¸ bi®t, ho£c toàn di®n ho£c mµt khía cÕnh nào ðó.
Mµt ngµ nh§n khác, do mµt s¯ h÷c giä Tây phß½ng cho r¢ng Nghi®p ð°ng nghîa v¾i thuyªt иnh M®nh, trong khi mµt s¯ ng߶i khác chü trß½ng Nghi®p mang s¡c thái xã hµi h÷c và sinh v§t h÷c. S· dî có nhæng ngµ nh§n nhß thª vì ng߶i ta chï ð÷c qua mµt s¯ sách báo nói v« nghi®p lý mà không nghiên cÑu giáo lý chính th¯ng ðßþc truy«n bá qua kinh ði¬n nguyên thüy.
Trß¾c hªt ta phäi ð¸nh nghîa thª nào là Nghi®p, vì ðó là m¤u ch¯t giúp chúng ta phân bi®t nghi®p lý dùng trong nhà Ph§t và trong các giáo lý khác.
Theo ð¸nh nghîa ðßþc tìm th¤y trong vån h÷c ti«n Ph§t Giáo thì chæ Nghi®p ðßþc dùng ð¬ chï các nghi l tôn giáo, hay b±n ph§n cüa m²i cá nhân trong xã hµi.
Chúng ta ð÷c th¤y câu sau ðây trong Isàupanisad: "Kurvanne veha karmàni jijìvisecchatam samah" (Hãy ð¬ cho con ng߶i ß¾c v÷ng s¯ng lâu tråm tu±i và thi hành b±n ph§n trong xã hµi). Ði«u này chÑng tö r¢ng chæ Karma/Kamma - Nghi®p dùng v¾i nghîa b±n ph§n hay nghi®p vø.
Trong kinh ði¬n Ph§t Giáo, chæ karma cûng ðßþc dùng v¾i nghîa nghi®p vø hay ngh« nghi®p khác nhau cüa m²i ng߶i. T× ngæ Anavajjàni kammàni ðßþc ÐÑc Ph§t dùng ð¬ nh¡c nh· tín ð° nên làm nhæng ngh« nghi®p hþp v¾i ðÕo ðÑc tÑc là ám chï Chánh MÕng chÑ không phäi Chánh Nghi®p. Nhß thª chÑng tö r¢ng trong mµt vài khía cÕnh chæ Nghi®p trong Ph§t Giáo và trong vån h÷c ti«n Ph§t Giáo ð°ng nghîa.
Tuy nhiên ðó chï là nghîa phø thuµc. V« phß½ng di®n triªt h÷c, chæ nghi®p có mµt nghîa chuyên môn ð£c bi®t chï ðßþc ð« c§p trong vån h÷c Ph§t Giáo mà thôi. ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng: Cetanàham bhikkhave kammam vadàmi (Này các v¸ TÏ khßu, Nhß lai chü trß½ng r¢ng "c¯ ý" tÑc là Nghi®p). иnh nghîa này r¤t ph± thông mà b¤t cÑ ai nghiên cÑu kinh ði¬n Pàli ð«u biªt ðªn. Nhß v§y, chæ Nghi®p · ðây ðßþc dùng ð¬ chï nhæng hành ðµng c¯ ý. Nhæng hành ðµng này có th¬ là Thi®n hay Thi®n Nghi®p, có th¬ là B¤t Thi®n hay B¤t Thi®n Nghi®p, có th¬ ðßþc bi¬u hi®u qua thân g÷i là Thân nghi®p, qua kh¦u g÷i là Kh¦u nghi®p hay qua ý thÑc thu¥n túy g÷i là Ý nghi®p.
M²i ng߶i ð«u phäi ch¸u trách nhi®m v« kªt quä cüa nhæng hành ðµng thi®n hay ác này, dù kªt quä ðó t¯t hay x¤u, vui hay kh±. Nghi®p quä này có th¬ th¬ hi®n trong kiªp s¯ng hi®n tÕi, kiªp kª c§n hay b¤t cÑ kiªp s¯ng nào trong tß½ng lai tùy theo ti«m lñc cüa chúng. Cûng có khi nghi®p quä không hi®u nghi®m, vì chúng quá yªu ¾t, không có ðü ði«u ki®n, hay nói theo danh t× chuyên môn là không ðü nhân duyên, ð¬ hi®n kh·i.
Th§t ra, nªu chúng ta nghiên cÑu sâu xa h½n, thì s¨ th¤y r¢ng C¯ ý (cetanà) chï là ði«u ki®n c¥n chÑ chßa ðü ð¬ tÕo nghi®p tr× phi ðó là ý Nghi®p thu¥n túy. Vì có r¤t nhi«u nghi®p c¥n ðªn sñ h± trþ cüa thân và kh¦u.
Thí dø nhß mµt ng߶i chßa th¬ b¸ ghép tµi sát nhân khi anh ta m¾i có ý ð¸nh ðó. Vì v§y trong kinh Atthasàlini phân ð¸nh r¤t rõ ràng 5 ði«u ki®n hµi ðü ð¬ kªt tµi sát sanh :
1. Ng߶i hay v§t có sñ s¯ng
2. Biªt r¢ng ng߶i hay v§t còn s¯ng
3. Có ý mu¯n giªt
4. C¯ g¡ng giªt
5. Ng߶i hay v§t ¤y chªt b·i hành ðµng c¯ sát cüa mình. Nhß v§y chï ð½n thu¥n mµt ði«u ki®n thÑ 3, tÑc là m¾i có ý ð¸nh, chßa ðü ð¬ buµc tµi sát sanh. tuy nhiên ði«u ki®n thÑ 3 là ði«u ki®n t¤t yªu, không có nó không th¬ g÷i là nghi®p. Ví dø mµt hành ðµng vô ý cüa ta gây nên mµt án mÕng, thì ðó không phäi là tµi c¯ sát, mà chï có tµi ngµ sát thôi. Nhæng nghi®p bi¬u hi®n qua kh¦u cûng v§y, phäi ðòi höi nhæng ði«u ki®n tß½ng tñ m¾i thành tñu ðßþc. Nói mµt cách v¡n t¡t, chæ nghi®p ðßþc dùng trong Ph§t Giáo ð¬ chï nhæng hành ðµng c¯ ý, qua thân, kh¦u hay ý và ðßþc ph¦m ð¸nh giá tr¸ thi®n ác tùy theo kªt quä cüa chúng.
Nhi«u ng߶i khi nghiên cÑu Ph§t H÷c th߶ng cho r¢ng Nghi®p lý xu¤t t× bài kinh Cùlakammavibhanga (Ti¬u nghi®p phân bi®t), majjhima Nikàya (Trung Bµ Kinh). trong bài kinh này ÐÑc Ph§t có ð« c§p ðªn Nghi®p lý ð¬ làm tång trß·ng ðÑc tin cüa hàng tÑ chúng, nhßng th§t ra ðó chßa phäi là bài kinh chính ð« c§p ðªn triªt lý này.
Trong kinh Cùlakammavibhanga, mµt thanh niên Bà la Môn ðªn yªt kiªn ÐÑc Ph§t và yêu c¥u Ngài giäi thích tÕi sao trong nhân loÕi có ng߶i y¬u tØ, ng߶i lÕi s¯ng lâu, có ng߶i b¸nh hoÕn, ng߶i lÕi mÕnh khoë, có ng߶i x¤u xa, kë xinh ð©p, ng߶i nghèo hèn, kë sang giàu, có ng߶i ð¸a v¸ cao v÷ng, kë lÕi kh¯n kh± b¥n cùng ... nguyên nhân nào khiªn cho có sñ b¤t bình ðÆng nhß thª giæa con ng߶i v¾i con ng߶i trong xã hµi. ÐÑc Ph§t nhân ðó trä l¶i r¢ng: Chúng sanh th÷ lãnh báo Ñng cüa Nghi®p mà h÷ ðã tÕo tác và chính vì nghi®p báo này mà có sñ b¤t bình ðÆng giæa t¤t cä chúng sanh.
Maurice Maeterlinek, mµt vån sî nói: "Chúng ta hãy tr· lÕi v¾i thuyªt Nghi®p Báo Tái sanh vì không th¬ có cái gì cao ð©p h½n, công bình h½n và ðÕo ðÑc h½n. Cûng không có mµt thuyªt lý nào khä tín h½n. Tñ nó cûng ðü chÑng minh v« t¤t cä nhæng b¤t ð°ng v« th¬ xác, tri thÑc và cä nhæng b¤t công xã hµi, nhæng sñ thiên l®ch ghê g¾m cüa s¯ ph§n." Giáo sß allan G. widgery Standon, giäng sß triªt h÷c, th¥n h÷c, tÕi ðÕi h÷c ð߶ng cambridge và sau này là giäng sß triªt h÷c ðÕi h÷c duke · MÛ cûng ðã nói: "Ch¡c ch¡n là con ng߶i sinh ra trong nhæng ði«u ki®n b¤t ð°ng. Sñ b¤t ð°ng ðó tùy thuµc tß cách hành ðµng cüa m²i ng߶i trong kiªp quá khÑ qua ð¸nh lu§t nghi®p báo."
Nhi«u ng߶i dùng nhæng phß½ng pháp lu§n lý nhß qui nÕp, din d¸ch tam ðoÕn lu§n, song quan lu§n... ð¬ hi¬u triªt lý nghi®p báo th§m thâm vi di®u cüa ÐÑc Ph§t. Nhßng v¤n ð« nghi®p báo không phäi hoàn toàn thu§n lý.
M£c dù ÐÕi ÐÑc ananda khuyên chúng ta chï nên tin nhæng gì ðÕt ðßþc b¢ng lý trí, nhßng triªt lý nghi®p báo không th¬ chï dùng lý mà hi¬u ðßþc. do ðó ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng: "Kammavipàko acinteyyo" (không nên suy nghî v« hi®u nång cüa nghi®p lñc). Th§t v§y chúng ta chï có th¬ thông su¯t ðßþc sñ v§n chuy¬n cüa nghi®p qua lý trí, kinh nghi®m và nh¤t là trñc giác.
Dçu sao chúng ta cûng có th¬ chÑng kiªn ðßþc sñ th§t hi¬n nhiên là có sñ thiên l®ch rõ r®t trong xã hµi loài ng߶i nói riêng và chúng sanh nói chung. Và khi ÐÕo Ph§t ðã chÑng tö ðßþc nguyên nhân cüa sñ b¤t ð°ng ðó thì dî nhiên ÐÕo Ph§t cûng chü trß½ng san b¢ng nhæng b¤t công trong xã hµi.
Th§t v§y, nhæng b¤t công trong xã hµi có th¬ san b¢ng, hay giäm thi¬u. V« phß½ng di®n kinh tª, nªu ðßþc cäi tÕo khéo léo thì tr§t tñ xã hµi s¨ ±n ð¸nh, con ng߶i có th¬ s¯ng lâu h½n, mÕnh khoë h½n, nhæng sñ chênh l®ch v« v§t ch¤t ðßþc giäm thi¬u ð¬ ðßa xã hµi ðªn ch² tß½ng ð¯i bình ðÆng h½n.
V« phß½ng di®n tinh th¥n, sñ b¤t ð°ng gây nên do mÑc ðµ tham lam, sân h§n và si mê nhi«u hay ít. Vì v§y mu¯n san b¢ng nhæng b¤t ð°ng v« tinh th¥n thì phäi tiêu di®t tham, sân, si b¢ng nhæng ðÑc tính B¯ Thí, T× bi và Trí Tu®. Thông su¯t ðßþc tác ðµng v§n chuy¬n cüa nghi®p tÑc là ðã ð¡c Ю Nh¸ minh (dutiyà vijjà) trong tam minh (tisso vijjà): Túc MÕng Minh, sinh TØ minh hay Thiên Nhãn Minh, và L§u T§n minh mà ÐÑc Ph§t ðã chÑng ngµ trong ðêm thành ðÕo. khi ¤y tâm cüa Ngài nghiêm t¸nh, thanh khiªt, vô nhim, thoát ly khöi các l§u ho£c, nhu nhuyªn, thích Ñng, chánh trñc và tñ tÕi. Ngài chuyên chú vào hi®n tßþng sinh tØ cüa chúng sinh và v¾i Thiên Nhãn, Ngài th¤y chúng sanh có kë cao thßþng, ng߶i th¤p hèn, kë xinh ð©p ng߶i x¤u xa, kë hÕnh phúc ng߶i kh¯n kh±; sinh sinh, tØ tØ tùy theo nghi®p cüa h÷.
Trong kinh Mahàsìhanàda, majjhima Nikàya (Trung Bµ Kinh), ÐÑc Ph§t nói ðªn sñ chÑng nghi®m cüa Ngài nhß là mµt cuµc thñc nghi®m khoa h÷c. Ngài thuyªt:
"Có 5 con ð߶ng g÷i là ngû ðÕo. Này Sàrìputta, Ngû ðÕo ðó là gì? иa ngøc, súc sanh, ngÕ quï, ng߶i và tr¶i. Nhß lai biªt rõ nhæng cõi ð¸a ngøc, con ð߶ng dçn t¾i ð¸a ngøc hay nhæng loÕi nghi®p nào ðßa vào cänh gi¾i kh± ðau này sau khi chªt. Này Sàrìputta, Nhß lai biªt rõ tâm cüa m²i chúng sanh trong ðó, chúng sanh nào vì hành ðµng nhß thª nào, tÕo nhæng nghi®p nhân nhß thª nào, r°i phäi b¸ sanh vào ð¸a ngøc nhß thª nào sau khi thân hoÕi mÕng chung. R°i v¾i tâm thanh t¸nh, sáng su¯t và siêu vi®t. Nhß lai th¤y chúng sanh ¤y ð÷a vào ð¸a ngøc ch¸u nhi«u ðau kh±. Gi¯ng nhß có mµt ng߶i m®t lã, ki®t lñc ðang kh¤p kh¬nh tiªn ðªn mµt h¥m lá cháy ngùn ngøt. Mµt ng߶i khác chÑng kiªn t§n m¡t cänh ðó tñ nhü r¢ng: ch¡c ch¡n ng߶i này s¨ sa chân vào h¥m lá. R°i quä nhiên sau ðó th¤y ng߶i kia r½i vào h¥m lá và ch¸u nhi«u ðau kh±. Chúng sanh sinh vào cänh gi¾i súc sanh, ngÕ quï cûng ch¸u nhi«u b¤t hÕnh tß½ng tñ. Chï có chúng sanh sinh vào cõi ng߶i tß½ng ð¯i s¯ng hÕnh phúc h½n, và chúng sanh sinh vào cõi tr¶i ðßþc hß·ng nhi«u an lÕc." Trong kinh Màhàkammavibhanga (ÐÕi nghi®p phân bi®t), majjhima Nikàya (Trung Bµ Kinh), ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng, có mµt vài v¸ ðÕo sî nh¶ tinh t¤n, chánh ni®m ðã ð¡c ðßþc ð¸nh lñc. V¾i nhãn quan siêu phàm, sáng su¯t v¸ ¤y th¤y mµt ng߶i b¤t thi®n sau khi thân hoÕi mÕng chung vçn tái sinh vào cänh gi¾i an lÕc h½n. ðÕo sî ¤y nghî r¢ng: không có nghi®p b¤t thi®n cûng không có quä cüa nghi®p b¤t thi®n, m÷i ng߶i dù h÷ hành ðµng b¤t thi®n hay không khi mÕng chung vçn ðßþc tái sanh vào nhàn cänh. ÐÑc Ph§t không ð°ng ý v¾i quan ni®m ðó. Ðành r¢ng có th¬ có chúng sanh m£c dù hành ðµng b¤t thi®n, sau khi thân hoÕi mÕng chung vçn ðßþc sinh vào cänh gi¾i an lÕc. Nhßng s· dî nhß v§y là vì trong nhæng kiªp xa xßa h÷ ðã tÕo nhi«u thi®n nghi®p. Thêm vào ðó trong gi¶ lâm chung ng߶i ¤y giæ ðßþc tâm ni®m chân chính. Sñ sai l¥m cüa các ðÕo sî là do h÷ chï th¤y ðßþc mµt vài kiªp s¯ng cüa mµt chúng sanh nào ðó chÑ không thông su¯t ðßþc toàn di®n hi®n tßþng phÑc tÕp cüa dòng nghi®p báo.
Sñ v§n chuy¬n cüa dòng nghi®p báo chï là mµt tr߶ng hþp ð£c bi®t cüa nguyên lý nhân quä trong ðó g°m nhæng ð¸nh lu§t sinh lý, v§t lý, tâm lý và nghi®p lý.
иnh lu§t nghi®p báo còn ðßþc g÷i là Lu§t Nhân Quä cüa hành ðµng thi®n hay b¤t thi®n. theo Ph§t Giáo, Nghi®p báo không có nghîa là ð¸nh mÕng, vì v§y ð¸nh lu§t nghi®p báo không c¯ ð¸nh mà th߶ng ðßþc xem nhß là nhæng khuynh hß¾ng. theo kinh Cùlakammavibhanga thì th߶ng mµt nghi®p nhân thi®n có khuynh hß¾ng ðem lÕi mµt nghi®p quä lành, mµt nghi®p nhân b¤t thi®n có khuynh hß¾ng ðßa ðªn mµt nghi®p quä dæ.
Nªu phân tích chi tiªt h½n chúng ta th¤y nghi®p ðßþc phân loÕi theo 4 cách:
1. V« phß½ng di®n công tác, có 4 loÕi :
Sanh nghi®p: là nghi®p lñc chi ph¯i tái sanh. ThÑc tái sanh và s¡c u¦n ð¥u tiên tùy thuµc vào sanh nghi®p này. TØ nghi®p: là nghi®p lñc duy trì sñ sinh t°n cüa mµt chúng sanh t× khi m¾i sanh cho ðªn khi lâm chung. con ng߶i ðßþc hß·ng hÕnh phúc trong kiªp s¯ng cüa h÷ hay không tùy thuµc · trì nghi®p này.
Chuy¬n nghi®p: là nghi®p lñc làm tr· ngÕi sanh nghi®p khiªn cho ð¶i s¯ng ðang bình th߶ng b²ng g£p khó khån.
ÐoÕn nghi®p: là nghi®p lñc c¡t ðÑt sanh nghi®p. Nhß mµt ng߶i b¸ chªt b¤t ð¡c kÏ tØ.
B¤t ð¡c kÏ tØ không phäi do ð¸nh m®nh hay s¯ ph§n, cûng không phäi oan u±ng mà chính vì ðoÕn nghi®p cüa mµt ng߶i quá mÕnh khiªn cho kiªp s¯ng b¸ ðÑt ðoÕn nØa ch×ng. 2. V« phß½ng di®n nång lñc cüa quä báo, nghi®p có 4 loÕi :
Cñc tr÷ng nghi®p: là nghi®p lñc r¤t mÕnh, nªu là nghi®p ác có th¬ sa ð÷a vào ð¸a ngøc vô gián nên còn g÷i là vô gián nghi®p. Nhæng nghi®p cñc-tr÷ng ðó là giªt cha, giªt m©, giªt A-la-hán, chia r¨ Tång chúng và gây thß½ng tích cho ÐÑc Ph§t. C§n tØ nghi®p: là nghi®p tÕo lúc lâm chung. Nghi®p này có th¬ do hành ðµng, l¶i nói hay chï nh¾ lÕi nhæng nghi®p ðã làm lúc sanh ti«n. Mµt ng߶i có th¬ t×ng làm nhi«u vi®c thi®n nhßng khi chªt nh¾ lÕi mµt ði«u ác nào ðó r°i sanh vào cänh kh±. Trái lÕi mµt ng߶i su¯t ð¶i h¥u nhß làm ác nhßng lúc lâm chung giæ ðßþc tâm ni®m lành thì vçn ðßþc sanh vào nhàn cänh. tuy nhiên nhæng hành ðµng thi®n hay ác kia vçn còn tích træ cho ðªn khi hµi ðü nhân duyên s¨ phát kh·i.
T§p quán nghi®p: là nghi®p th߶ng ðßþc tÕo tác trong su¯t kiªp s¯ng cüa ta và nó ðã tr· thành t§p quán. Nhß mµt ng߶i ð° t¬ ðã biªn hành ðµng giªt chóc thành thói quen không bö ðßþc. do ðó, nªu là t§p quán b¤t thi®n thì r¤t nguy hi¬m cho sñ tu t§p. Trái lÕi nªu ðó là t§p quán thi®n thì ðem lÕi nhi«u kªt quä khä quan.
Tích lûy nghi®p: là nhæng nghi®p lñc còn duy trì chßa phát hi®n vì chßa ðü nhân duyên hay ði«u ki®n thu§n ti®n. Th߶ng nghi®p này không mÕnh l¡m, nên làm xong có th¬ quên ngay.
3. V« phß½ng di®n th¶i gian, phän Ñng, nghi®p ðßþc chia làm b¯n loÕi: Hi®n báo nghi®p: là nhæng nghi®p gây h§u quä ngay trong kiªp hi®n tÕi. Nhß mµt ng߶i ån trµm b¸ b¡t c¥m tù, hay nhæng tµi nhân b¸ b¡t quä tang và b¸ tØ hình ... Sanh báo nghi®p: là nhæng nghi®p ðem lÕi h§u quä trong kiªp kª tiªp. Nhß mµt ng߶i b¯ thí, trì gi¾i và tâm h°n thanh t¸nh khi lâm chung ðßþc tái sanh n½i nhà cänh. Trái lÕi nhæng ng߶i sát sanh, trµm cß¾p... sau khi lâm chung b¸ sa ð÷a vào 4 ác ðÕo .
H§u báo nghi®p: nªu nghi®p chßa ðßþc trä quä trong kiªp hi®n tÕi hay trong kiªp kª c§n, thì s¨ phát kh·i trong b¤t cÑ mµt kiªp nào v« sau khi hµi ðü ði«u ki®n. Th߶ng nghi®p lñc này không mÕnh l¡m. Ðây chï là tr߶ng hþp mµt ng߶i làm lành khi lâm chung có tâm ni®m b¤t thi®n, phäi tái sanh trong kh± cänh và sau kiªp s¯ng ðó m¾i nh§n ðßþc quä lành ðã làm trong quá khÑ. Trái lÕi mµt ng߶i làm ác, v¾i tâm ni®m lành lúc lâm chung có th¬ tái sanh trong nhàn cänh và sau kiªp s¯ng ðó m¾i ch¸u ðau kh± do kªt quä cüa hành ðµng b¤t thi®n trß¾c kia. Ðó là lý do tÕi sao mµt vài ðÕo sî khi th¤y mµt chúng sanh làm ác sau khi thân hoÕi mÕng chung vçn ðßþc sanh vào nhàn cänh và kªt lu§n r¢ng không có kªt quä cüa hành ðµng thi®n ác. Th§t ra, vì h÷ chï th¤y ðßþc mµt vài kiªp s¯ng chÑ chßa chÑng kiªn ðßþc toàn di®n hi®n tßþng nghi®p báo.
Vô hi®u nghi®p: là nhæng nghi®p ðáng lý có kªt quä trong hi®n kiªp hay kiªp sau, nhßng không ðü yªu t¯ ð¬ phát kh·i nên tr· thành vô hi®u quä. Nh¤t là tr߶ng hþp ÐÑc Ph§t và các v¸ A-la-hán, nhæng nghi®p lñc yªu ¾t còn sót lÕi không chi ph¯i ðßþc các Ngài.
4. V« phß½ng di®n cänh gi¾i, nghi®p cûng ðßþc chia làm 4 loÕi: B¤t thi®n nghi®p: là nhæng nghi®p trä quä trong b¯n ð߶ng ác ðÕo hay làm ng߶i trong tình trÕng b¤t hÕnh. ðó là nhæng nghi®p: sát sanh, trµm c¡p, tà hÕnh, nói d¯i, nói hai lßÞi, ác ngæ, nói l¶i vô ích, tham, sân và tà kiªn. Døc gi¾i thi®n nghi®p: là nhæng nghi®p trä quä · 6 cõi tr¶i døc gi¾i, · ðó chúng sanh ðßþc hß·ng ð¶i s¯ng hÕnh phúc, ho£c trä quä làm ng߶i ðßþc s¯ng an lÕc. Nhæng nghi®p này là phóng sanh, b¯ thí, phÕm hÕnh, chân th§t, nói l¶i hòa hþp, ái ngæ, nói l¶i hæu ích, không tham, không sân và chánh kiªn.
S¡c gi¾i thi®n nghi®p: là kªt quä cüa thi«n ð¸nh hæu s¡c, nhæng ng߶i ð¡c ðßþc b¯n bñc thi«n hæu s¡c s¨ tái sinh trong 16 cõi s¡c gi¾i thiên. · ðó chúng sanh s¯ng r¤t an t¸nh không tham sân và si.
Vô s¡c gi¾i thi®n nghi®p: là nhæng kªt quä cüa các b§c thi«n vô s¡c. Có 4 cõi vô s¡c gi¾i thiên, trong ðó ð¶i s¯ng r¤t vi tª, thanh t¸nh và tñ tÕi, các chúng sanh · ðó s¯ng r¤t lâu nhßng ðªn khi quä báo không còn hi®u lñc, h÷ cûng phäi tr· lÕi døc gi¾i ch¸u nhæng quä vui kh± h÷ ðã tÕo trß¾c kia.
Nhß v§y Nghi®p là mµt ð¸nh lu§t Nhân Quä công b¢ng trong ðó có tñ do và trách nhi®m, khác hÆn v¾i ð¸nh m®nh thuyªt cho r¢ng con ng߶i phäi ch¸u s¯ ph§n mà tr¶i ðã ð¸nh sÇn, h÷ không có quy«n tñ do quyªt ð¸nh tÕo l¤y cho mình mµt ð¶i s¯ng tùy theo ý mu¯n cüa mình. Và dî nhiên nhß thª con ng߶i không ch¸u trách nhi®m v« m÷i hành ðµng cüa mình, vì trách nhi®m ðó ðã có tr¶i gánh vác. Nªu nói r¢ng ÐÕo Ph§t không nêu cao nhân v¸ thì quä th§t quá sai l¥m vì trong nghi®p lý con ng߶i ðßþc hoàn toàn tñ do và nh§n lãnh trách nhi®m v« sñ tñ do cüa mình. Trái lÕi, chính thuyªt thiên m®nh m¾i chà ðÕp nhân v¸ cüa con ng߶i, vì theo ðó con ng߶i luôn luôn b¸ tr¶i thß·ng phÕt, chÑ không có quy«n tñ quyªt; và nªu có tñ quyªt thì cûng tñ quyªt chi«u theo ý tr¶i, và con ng߶i không bao gi¶ có ý ð¸nh ðßþc bình ðÆng v¾i tr¶i. ÐÕo Ph§t không nhæng tôn tr÷ng nhân v¸ mà còn c¯ g¡ng nâng nhân v¸ ðó lên Ph§t v¸ mµt cách hoàn toàn bình ðÆng.
Chúng ta ðã ð¸nh nghîa, phân loÕi và nói ðªn tính cách khä chÑng b¢ng lý trí, quan sát, kinh nghi®m trñc giác cüa Nghi®p theo quan ni®m nhà Ph§t. nay chúng ta hãy so sánh chæ Nghi®p ðßþc dùng trong Ph§t Giáo và trong các tôn giáo khác.
Trß¾c hªt, chúng ta hãy so sánh v¾i chü trß½ng cüa ðÕo Jainism, theo ðó con ng߶i không th¬ phát tri¬n ðÑc døc và trí døc nªu chßa trä hªt t¤t cä nhæng h§u quä cüa b¤t thi®n ti«n nghi®p. Vì v§y tôn giáo này dÕy tín ð° phäi thñc hành kh± hÕnh ð¬ s¾m ðßþc thoát khöi änh hß·ng cüa tµi l²i mà h÷ ðã làm trong nhæng kiªp quá khÑ. M£t khác, ðÕo jainism chü trß½ng khác hÆn v¾i Ph§t Giáo r¢ng giá tr¸ cüa hành ðµng ðÕo ðÑc tùy thuµc · thân h½n là · ý chí.
Trong kinh Upali, majjhima Nikàya (Trung Bµ Kinh), có ghi lÕi tr߶ng hþp mµt v¸ ðÕo sî, thuµc jainism mà th¶i ðó g÷i là Nigantha, ðªn yªt kiªn ÐÑc Ph§t. sau ðây là mµt mçu ð¯i thoÕi trong Tr߶ng Bµ kinh :
Khi ðÕo sî nigantha chào höi ÐÑc Thª Tôn và an t÷a, ÐÑc Ph§t höi ðÕo sî r¢ng: "Này ðÕo sî, trong ðÕo nigantha v¸ giáo chü Nàtaputta dÕy có bao nhiêu loÕi nghi®p?"
"BÕch ÐÑc Gotama, trong ðÕo cüa chúng tôi, v¸ giáo chü Nàtaputta không h« nói ðªn cái nghi®p nhßng chï dÕy v« cái tµi mà thôi." "V§y có bao nhiêu thÑ tµi?"
"BÕch Ngài, tµi có 3 loÕi: tµi do thân, do kh¦u và do ý."
"Trong ba tµi ¤y tµi nào n£ng h½n hªt?"
"BÕch Ngài, chính tµi cüa thân n£ng h½n cä."
Sau khi xác nh§n ba l¥n nhß thª, ðÕo sî nigantha lÕi höi ÐÑc Ph§t: "BÕch ÐÑc Gotama, còn theo Giáo Pháp cüa Ngài có m¤y thÑ tµi?" "Này ðÕo sî, trong Giáo Pháp cüa Nhß lai không h« nói ðªn cái tµi, nhßng chï dÕy v« cái nghi®p mà thôi."
"BÕch Ngài, v§y có bao nhiêu thÑ nghi®p?"
"Nghi®p cûng có 3 loÕi là: thân nghi®p, kh¦u nghi®p và ý nghi®p."
"BÕch Ngài, trong ba loÕi nghi®p ¤y loÕi nào quan tr÷ng nh¤t?"
"Này ðÕo sî, chính ý nghi®p là quan tr÷ng nhÃt."
Qua ðoÕn kinh trên, chúng ta th¤y chü trß½ng v« nghi®p giæa Ph§t Giáo và jainism không hoàn toàn gi¯ng nhau. Mµt ð¢ng xem hành ðµng c¯ ý m¾i tÕo nghi®p lñc mµt ð¢ng cho r¢ng dù vô tình hay c¯ ý vçn có giá tr¸ thi®n ác nhß nhau. hai quan ni®m nhß thª không th¬ b¸ ð°ng nh¤t hóa ðßþc. Mµt chü trß½ng khác cüa giáo phái kh± hÕnh ajivika cho r¢ng t¤t cä nhæng hành ðµng cûng nhß nhæng kinh nghi®m hi®n tÕi hoàn toàn b¸ chi ph¯i b·i ti«n nghi®p. trong khi ðó ÐÕo Ph§t không ch¤p nh§n thuyªt ti«n ð¸nh và xem nghi®p quá khÑ chï là mµt trong nhæng yªu t¯ chi ph¯i ð¶i s¯ng hay kinh nghi®m vui kh± cüa con ng߶i mà thôi. theo ÐÕo Ph§t con ng߶i không phäi s¯ng tùy thuµc hoàn toàn vào nghi®p quá khÑ mà ch¸u änh hß·ng cüa nhi«u yªu t¯ khác nhau:
-- Yªu t¯ ngoÕi gi¾i: nhß ði«u ki®n th¶i tiªt, änh hß·ng cüa v¸ trí, phß½ng hß¾ng, cûng nhß nhæng tình trÕng xã hµi ... -- Yªu t¯ v§t lý: tÑc là nhæng ði«u ki®n v§t ch¤t, nhæng änh hß·ng cüa hi®n tßþng v§t lý.
-- Yªu t¯ sinh lý: tÑc là ði«u ki®n c¤u tÕo, v§n chuy¬n và tiªn hóa cüa cö th¬, k¬ cä lu§t di truy«n.
-- Yªu t¯ tâm lý: tÑc là nhæng ð¸nh lu§t v« hi®n tßþng nµi gi¾i. Ði«u này ðßþc ÐÑc Ph§t phân tích rõ ràng trong abhidhamma (Th¡ng Pháp).
-- Yªu t¯ nghi®p lý: tÑc là nguyên lý nhân quä cüa hành ðµng c¯ ý nhß chúng ta ðã ð¸nh nghîa và phân loÕi · trên.
Nhß v§y ð¶i s¯ng cüa con ng߶i ph¯i hþp b·i nhi«u yªu t¯ và änh hß·ng b·i nhi«u môi tr߶ng chÑ không hoàn toàn do nghi®p quá khÑ cüa mình (sayam katam), không do quyªt ð¸nh ðµc ðoán cüa mµt ngoÕi nhân nào (param katam), cûng không ngçu nhiên mà có (adhicca sammuppanna). con ng߶i cûng nhß vÕn hæu ð«u hình thành b·i nhi«u nhân duyên (paticca samupana). Nªu có ng߶i hi¬u rõ t¤t cä nhæng ði«u ki®n ðó h÷ có th¬ chª ngñ thiên nhiên và chính mình ð¬ ðÕt ðªn ch² tñ tÕi vô ngÕi. ÐÕo Ph§t nh¢m møc ðích tiêu di®t m÷i ði«u ki®n ràng buµc con ng߶i ð¬ ðßa ðªn vô ði«u ki®n (unconditioned, vô vi) tÑc là Niªt Bàn, là giäi thoát.
Cu¯i cùng chúng ta so sánh v¾i thuyªt ð¸nh m®nh (fatalism) và thuyªt di truy«n (heredity).
Nhß chúng ta ðã ð« c§p trß¾c ðây, sñ liên quan cüa nghi®p báo khác hÆn v¾i thuyªt ð¸nh m®nh vì nghi®p không phäi là yªu t¯ duy nh¤t, ðµc ðoán chi ph¯i ð¶i s¯ng con ng߶i và chúng ta có th¬ tiêu di®t hay biªn ð±i nghi®p cùng v¾i nhæng ði«u ki®n khác ð¬ vß½n lên.
Theo kinh ði¬n Bà la Môn, m÷i hành ðµng cüa con ng߶i ð«u b¸ chi ph¯i b·i thiên nhiên (prakiti) và thiên nhiên lÕi ðßþc v¸ tr¶i PhÕm Thiên (Thßþng ðª) an bài ð¸nh ðoÕt. B·i thª con ng߶i ðành phäi bó tay trß¾c s¯ ph§n mà tÕo hóa ðã ð¸nh sÇn, ho£c phäi cúng tª ð¬ c¥u xin ðßþc gia ân, ban phúc.
Ch¡c hÆn là có ng߶i không ch¸u n±i s¯ ph§n quá ðen t¯i cüa mình mà tñ höi không biªt ai ðã trao cho tÕo hóa cái thÑ quy«n nång ðµc ðoán, b¤t công nhß thª. Vì sao tÕo hóa lÕi ð¸nh s¯ ph§n m²i ng߶i mµt khác. Nªu ð¤ng tÕo hóa toàn nång thì không toàn thi®n, vì Ngài ðã tÕo mµt sñ chênh l®ch l¾n lao giæa con ng߶i v¾i con ng߶i. Nhßng nªu Ngài toàn thi®n thì không toàn nång vì Ngài không ðü sÑc san b¢ng sñ chênh l®ch ðó ð¬ ðßa con ng߶i ðªn ch² tß½ng ð¯i hÕnh phúc h½n.
Dî nhiên con ng߶i có quy«n ðßa ra nhæng v¤n nÕn hæu lý ðó. Vì không lý gì, trong cái th¶i mà con ng߶i ðã ý thÑc ðßþc chü quy«n và nhân bän lÕi b¸ cßÞng bách phäi ch¸u qui phøc trß¾c mµt tha lñc chuyên chª hoàn toàn không do h÷ üy quy«n.
Theo ÐÕo Ph§t, thì con ng߶i là thßþng ðª cüa chính mình chÑ không ai khác (attàhi attanonàtho, ko hi nàtho parosiyà). Vì t¤t cä các ði«u ki®n, k¬ cä nghi®p ð«u có th¬ tñ mình sØa ð±i ðßþc. B·i thª, hÕnh phúc hay ðau kh± ð«u do m²i cá nhân tÕo l¤y cho mình. Ðßþc tñ do hay nô l® tùy thuµc · ch² con ng߶i làm chü các ði«u ki®n hay b¸ các ði«u ki®n làm chü.
V« phß½ng di®n thuyªt di truy«n, m£c dù ÐÕo Ph§t nhìn nh§n r¢ng lu§t di truy«n có änh hß·ng ðªn ð¶i s¯ng con ng߶i, nhßng di truy«n không phäi là mµt yªu t¯ quyªt ð¸nh duy nh¤t nhß mµt vài nhà tß tß·ng hay khoa h÷c gia chü trß½ng. di truy«n và nghi®p là hai yªu t¯ khác nhau trong nhæng ði«u ki®n tÕo thành ð¶i s¯ng con ng߶i: di truy«n thuµc v« ði«u ki®n sinh lý (bìyaniyàma) trong khi nghi®p ð£t cån bän trên ý chí (Cetanà). Mµt ng߶i có th¬ có mµt ð£c tính th¬ ch¤t nào ðó t× cha m© di truy«n lÕi nhßng chính nghi®p lñc do anh ta tÕo ra có ái lñc ð¯i v¾i ð£c tính ðó, sñ tß½ng Ñng này g÷i là nhân duyên tß½ng kh·i.
Trong tr߶ng hþp tính tình thì ngu°n g¯c d߶ng nhß không phäi là di truy«n mà là nghi®p lñc hay nhæng ði«u ki®n xã hµi. hai ðÑa con song sinh ít khi có tính tình gi¯ng nhau, và nªu chúng ðßþc ð£t trong nhæng ði«u ki®n xã hµi khác nhau thì tính tình lÕi càng biªn ð±i. xem thª yªu t¯ di truy«n không phäi là yªu t¯ quyªt ð¸nh.
Khi phân tích các tác ph¦m McTaggart, Giáo sß Triªt h÷c ðÕi h÷c ð߶ng Cambridge, ng߶i ðã nhi®t li®t bênh vñc thuyªt nghi®p báo trong cu¯n "Vài Giáo Ði«u Tôn Giáo" (Some dogmas of Religion), và cu¯n "Bän Ch¤t Cüa Hi®n Hæu", Giáo sß C. d broad ðã viªt: "McTaggart ðã chï cho chúng ta th¤y r¢ng giä thuyªt v« ái lñc tß½ng tuy¬n giæa nhæng loÕi tâm h°n này và th¬ xác kia có th¬ giäi thích ðßþc sñ tß½ng ð°ng v« ð£c tính tinh th¥n, giæa cha m© và con cái mà ng߶i ta th߶ng cho là trñc tiªp änh hß·ng cüa sñ di truy«n. Vì di truy«n nên con cái gi¯ng v¾i cha m© h½n là ng߶i khác. Thêm vào ðó, nhæng c½ th¬ gi¯ng nhau s¨ tß½ng Ñng v¾i nhæng tâm lý gi¯ng nhau, và vì thª nhæng tiªp hþp tØ phát tri¬n thành nhæng c½ th¬ tß½ng tñ có khuynh hß¾ng h¤p dçn nhæng tâm lý tß½ng tñ ð¬ tÕo thành thai bào. Tôi nghî phäi nhìn nh§n r¢ng lý thuyªt này r¤t thích ðáng và tinh tª" (Examination of McTaggart's Phylosophy, Vol. 2, part 2, page 614-615).
Tóm lÕi, nghi®p báo ðóng mµt vai trí r¤t quan tr÷ng trong Giáo Lý nhà Ph§t. tuy nhiên chúng ta nên nh¾ r¢ng ÐÑc Ph§t thuyªt minh nghi®p lý không phäi v¾i møc ðích khuyªn khích làm ði«u ki®n ð¬ hß·ng thø hÕnh phúc trong cõi cñc lÕc, thiên ð߶ng, nhßng ð¬ giúp con ng߶i thoát ra khöi dòng nghi®p báo tri«n miên (Kammakkhayya). do ðó ngay t× nhæng ði«u ki®n ð¥u tiên ð¬ ðÕt ðßþc quä v¸ thÑ nh¤t - quä Dñ Lßu - trong hàng Thánh nhân là phäi :
-- Di®t thân kiªn (sakyà ditthi), tÑc là không ch¤p ngã. -- Di®t hoài nghi (vicikiccà), tÑc là n¡m ðßþc chân lý, không còn tin phù phiªm · ð¸nh m®nh.
-- Di®t gi¾i c¤m thü (sìlabbataparàmàsa), tÑc là không còn ch¤p vào các nghi l, ð¸nh l® næa.
Mµt ng߶i nhß thª s¨ không còn th¯i hóa (avinipàta) và ch¡c ch¡n s¨ ðÕt ðßþc cÑu cánh giác ngµ (Niyatosambo dhiparàyàno). Ðó là con ð߶ng dçn t¾i sñ ðoÕn di®t änh hß·ng cüa nghi®p lñc và phát tri¬n tinh th¥n vô ngã, t× bi và trí tu®. (hi®u ðính: 6/99)
.
[Index][00] [01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]
.