Trí tu® là ði«u ki®n t¯i h§u ð¬ th¤u tri®t chân lý. trong tam h÷c (Gi¾i, иnh, Hu®), Gi¾i và иnh chï có møc ðích m· ð߶ng cho sñ rèn luy®n trí hu®. Nªu Gi¾i (Sìla) làm thanh t¸nh thân và kh¦u, иnh (Sàmàdhi) khä dî giúp tâm an trø, thanh t¸nh và chân chính thì Hu® (Pannà) phát huy ph¥n tâm linh quan tr÷ng nh¤t cüa con ng߶i là trí nång, ð¬ ðÕt ðªn cÑu cánh giäi thoát. Hành giä dù có hÕnh nguy®n B° Tát, thanh Vån hay еc Giác ð«u c¥n phäi luôn luôn tinh t¤n dùi mài gß½m Trí Hu® ð¬ c¡t ðÑt t§n g¯c r nhæng v÷ng th¤p, phi«n não hay nhæng ô nhim nµi tÕi dß¾i m÷i hình thÑc, ng¤m ng¥m hay bµc phát mãnh li®t, ðang chi ph¯i ð¶i s¯ng cüa h÷. Trí hu® còn là mµt trong 10 pháp ba la M§t (Paramì) tÑc là Th§p ðµ mà mµt v¸ B° Tát mu¯n tr· thành b§c Chánh ðÆng Chánh Giác phäi chuyên trì b¤t th¯i chuy¬n. Chính ÐÑc Ph§t T± Thích ca Mâu Ni, lúc còn là mµt v¸ B° Tát, ðã l¤y trí hu® làm chính hÕnh khi thñc hành Pháp Th§p ðµ.
Trß¾c khi nói ðªn ba nguyên nhân phát sanh trí hu®, chúng ta thØ bàn qua nghîa cüa danh t× trí hu® là gì. trong PhÕn ngæ có r¤t nhi«u danh t× ðßþc d¸ch là trí hu®, nhßng nghîa cüa chúng có ít nhi«u sai khác nhß Pannà, Nàna, Vibhamiga, Patisambhida, Bodhi...
Pannà là bi®n tß¾ng trí: trí hu® phân bi®t ðßþc chân tß¾ng vô th߶ng, kh± não, vô ngã cüa hi®n tßþng gi¾i.
Patisambhida là minh giäi trí: trí hu® phân tích và bi®n giäi các pháp mµt cách minh bÕch.
Nàna là phá tß¾ng trí: trí hu® trñc nh§n chân lý, phá ch¤p tß¾ng cüa vÕn hæu. Phá tß¾ng trí chính là trí hu® cüa Chß Ph§t và chß B° Tát b¤t th¯i.
Bodhi ng߶i ta th߶ng quen g÷i là B° Ы tÑc trí giác ngµ, trí cüa b§c huy«n thông ðÕo lý, dÑt tr× phi«n não, v÷ng ch¤p.
Tuy ðßþc d¸ch t× nhi«u danh t× PhÕn ngæ có nghîa sai khác nhßng tñu trung trí hu® có nhi®m vø t¯i h§u và t¤t yªu là di®t t§n vô minh ð¬ nh§n chân ðßþc lý nhân quä, lu§t thành trø d¸ di®t và nh¤t là th¤y rõ ðßþc ba chân tß¾ng cüa vÕn hæu là vô th߶ng, kh± não và vô ngã.
Vì trí hu® ðã ðóng vai trí quan tr÷ng nhß thª trong lý tß·ng giäi phóng con ng߶i ra khöi v÷ng ch¤p, nên ch¡c hÆn ÐÑc Ph§t phäi chï dÕy cho chúng sanh phß½ng pháp rèn luy®n trí hu®. Th§t v§y, chính Ngài ðã chï cho chúng ta ba nguyên nhân phát sanh trí hu®:
1- nghe nhi«u h÷c rµng: Mµt trong m߶i ði«u ðem lÕi lþi ích cho sñ giäi thoát mà ÐÑc Ph§t ðã dÕy là Bahussutà tÑc ða vån. Ða vån · ðây ám chï nghe nhi«u Chánh Pháp.
Theo kinh ði¬n ð¬ lÕi, trong su¯t 45 nåm ho¢ng dß½ng Giáo Pháp cüa ÐÑc Ph§t, có r¤t nhi«u ng߶i ð¡c quä thánh hay ngµ ðßþc chân lý khi nghe Ngài thuyªt Pháp. Không nhæng thª, ngay cä hàng thanh Vån, ð® tØ Ph§t trong khi thuyªt Pháp cûng ðã ðµ ðßþc r¤t nhi«u ng߶i nh§p vào dòng Thánh. Nhß ðÕo sî Sàriputta chï nghe mµt câu k® ngôn do ÐÕi ÐÑc assaji thuyªt ðã trñc nh§n ðßþc lý nhân quä và chÑng ngµ ðÕo quä tu ðà H߶n. Và chính sau khi Ngài Sàriputta ðßþc ÐÑc Ph§t cho xu¤t gia vào hàng Tång Læ, mµt hôm Ngài lãnh sÑ mÕng ði giáo hu¤n nhóm TÏ Khßu chia r¨ Tång theo Ы Bà ÐÕt Ða. khi Ngài giäng ðÕo lý xong t¤t cä các v¸ tÏ khßu ¤y ð«u ð¡c quä a la Hán.
Tuy Sutà nguyên nghîa là nghe và ðßþc ð£c bi®t dùng trong nghîa nghe Chánh Pháp nhßng ta có th¬ suy ra r¢ng t¤t cä nhæng kinh nghi®m h÷c höi ðßþc b¢ng cách biªt sØ døng giác quan nghîa là biªt nh§n xét tinh tª khi m¡t ta nhìn th¤y s¡c, tai ta nghe âm thanh, lßÞi ta nªm v¸; nói mµt cách khác khi cån tiªp xúc v¾i tr¥n ð«u có th¬ giúp ta nh§n thÑc ðßþc thñc tß¾ng cüa hi®n tßþng gi¾i.
Ngày n÷, có mµt v¸ TÏ khßu ni tên là Pàtàcàrà ðªn rà chân n½i mµt dòng sông. Ðang khi bß¾c lên b¶, th¤y nhæng gi÷t nß¾c t× bàn chân mình nhö xu¯ng theo dòng nß¾c trôi ði và tan biªn m¤t, cÑ nhß thª v¸ ¤y chú ghi nh§n sñ biªn ð±i không ng×ng cüa hi®n tßþng và b²ng trñc nh§n ðßþc lý vô th߶ng.
Trong kinh ði¬n cûng có ghi chép nhi«u tr߶ng hþp khác tß½ng tñ. Mµt hành giä có th¬ nghe mµt tiªng chim hót, th¤y mµt chiªc lá r½i, mµt ng÷n ðèn phñt t¡t, hay nhìn nhæng bong bóng nß¾c vÞ tan trên m£t h° mà liu ngµ ðßþc chân lý.
T¤t cä nhæng hi®n tßþng nµi tâm hay ngoÕi gi¾i,nhß dòng nß¾c trôi chäy, mµt trÕng thái tâm linh sinh lên r°i hüy di®t ð«u là nhæng bài h÷c quí giá cho nhæng ai biªt chåm chú nhìn, biªt l¡ng tai nghe.
Trí hu® phát sinh do nghe, th¤y, h÷c höi, nh§n xét nhß thª g÷i là Sutà mayà pannà tÑc vån hu®.
Có ng߶i cho r¢ng nªu chï nghe nhi«u mà không suy lu§n ð¬ phân bi®t chân giä và không thñc hành theo chân lý thì cûng b¢ng không. TÖ nhß ÐÕi ÐÑc Ananda, th¸ giä cüa ÐÑc Ph§t, là ng߶i nghe nhi«u h÷c rµng mà không ð¡c ðÕo quä gì. V¤n nÕn ðó r¤t ðúng, tuy nhiên chúng ta phäi nhìn nh§n r¢ng có ða vån quäng kiªn m¾i có th¬ m· rµng t¥m hi¬u biªt cüa mình. S· dî ÐÕi ÐÑc ananda không ð¡c ðÕo quä khi Ph§t còn tÕi thª, là vì chßa hành ðúng theo nhæng gì Ngài ðã h÷c höi ðßþc. Nhßng chính nh¶ kiªn thÑc uyên bác ðó v« sau Ngài ðã chÑng ngµ con ð߶ng giäi thoát và h¥u hªt các kinh tÕng ð¬ lÕi ngày nay do chính ÐÕi ÐÑc ananda tøng thu§t. Nhß thª Ngài ðã ðem ða vån cüa mình ðóng góp không ít vào vi®c duy trì và phát huy n«n vån h÷c Ph§t giáo cho nhæng thª h® h§u lai chúng ta.
2- suy tß: Vì vån hu® chßa ðßþc hoàn häo, nên ÐÑc Ph§t dÕy phß½ng pháp rèn luy®n trí hu® thÑ hai s¡c bén h½n, hi®u quä h½n là Tß duy hay Quán Xét v« nhæng ði«u mình ðã thâu th§p ðßþc b¢ng vån hu®.
Nhæng gì ta nghe, th¤y, h÷c höi ðßþc chï là kiªn thÑc vay mßþn. Mu¯n tiêu hóa chúng ð¬ tr· thành kiªn thÑc cüa chính mình thì phäi tinh luy®n qua nhi«u giai ðoÕn suy tß và phán ðoán, nghîa là phäi phân tích, t±ng hþp, loÕi suy hay tÖ giäo ð¬ tìm ra chân giä.
Trong bµ kinh anguttara Nìkàya (Tång Chi) ÐÑc Ph§t có dÕy:
"Không nên m£c nhiên ch¤p nh§n mµt ði«u nào chï vì t§p tøc c± truy«n trao ðªn tay ta, hay chï vì ði«u ¤y ðã ðßþc ghi chép trong kinh ði¬n nào, cûng không ch¤p nh§n chï vì ng߶i th¯t ra câu ¤y trông có v¨ hi«n nhân khä kính, khä ái. Này ng߶i xÑ Kalama, khi nào các ng߶i tñ mình suy xét ð¡n ðo ð¬ biªt r¢ng nhæng ði«u này hþp v¾i ÐÕo ÐÑc... nhæng ði«u này ðem lÕi an vui hÕnh phúc; ch×ng ¤y các ng߶i hãy ch¤p nh§n và hành ðúng theo nhß v§y".
Nhßng có phäi m÷i tß duy ð«u ðem lÕi trí hu® hay không? ÐÑc Ph§t dÕy: có hai loÕi tß duy, Chánh Tß duy (Sammàsankappa) giúp tâm thanh t¸nh, sáng su¯t thì trái lÕi Tà Tß Duy, (Micchàsankappa) làm cho tâm ô nhim, lu m¶.
V§y mu¯n phát tri¬n trí hu® trß¾c hªt ta phäi tránh nhæng tà tß duy nhß suy nghî v« døc lÕc, suy nghî v« thù oán, suy nghî v« nhæng phß½ng kª ám hÕi ng߶i khác và th߶ng xuyên chiêm nghi®m ba chân tß¾ng vô th߶ng, kh± não, vô ngã cüa hæu vi pháp.
ÐÕi ÐÑc Cùlapanthaka là mµt ng߶i ít h÷c, Ngài c¯ g¡ng h÷c mµt câu k® ngôn chï có b¯n hàng trong b¯n tháng vçn chßa thuµc. V¸ sß huynh cüa Ngài th¤y v§y khuyên Ngài nên hoàn tøc nhßng Ngài quá quyªn luyªn ð¶i s¯ng ðÕo hÕnh không nÞ t× bö. ÐÑc Ph§t th¤y ðÕo tâm cüa Ngài quá dõng mãnh nên ðªn ðßa cho Ngài mµt chiªc khån tay màu tr¡ng, dÕy m²i bu±i sáng c¥m khån ðßa ra trß¾c m£t tr¶i. Ngài làm y nhß l¶i dÕy cüa ÐÑc Ph§t, chÆng bao lâu chiªc khån b¸ bøi và m° hôi bám vào tr· nên d½ b¦n và ¯ màu. Th¤y sñ ki®n ðó, Ngài suy gçm v« tánh cách vô th߶ng cüa ð¶i s¯ng, trñc nh§n ðßþc chân lý và ð¡c quä a la Hán.
Trí hu® phát sanh do suy xét chân tß¾ng cüa vÕn hæu g÷i là Tß Hu® (Cintà mayà pannà).
3- tham Thi«n: Cu¯i cùng, mµt phß½ng pháp rèn luy®n trí hu® ðßþc ÐÑc Ph§t khen ngþi và khích l® hàng ð® tØ Ñng døng tri®t ð¬ là tu hu® (Bhàvanà mayà pannà).
PhÕn ngæ Bhàvanà có nghîa là d§p t¡t vô minh và ái døc b¢ng phß½ng pháp tu thi«n ð¸nh. ta có th¬ d¸ch t× ngæ Bhàvanà mayà pannà mµt cách chính xác là: ð¸nh nång sinh hu®.
Gi¯ng nhß mµt ly nß¾c ðøc ðßþc giæ yên, khi bao nhiêu c£n bã ðã l¡ng ð÷ng thì nß¾c s¨ tr· nên trong su¯t. Cûng v§y nªu ðßþc giæ an trú trong thi«n ð¸nh thì tâm s¨ tr· nên trong sÕch, sáng su¯t và nh¶ ðó trí hu® phát sinh. tu hu® vì thª ðßþc xem là phß½ng ti®n væng ch¡c nh¤t giúp hành giä ðÕt ðªn cÑu cánh giäi thoát.
Mµt ng߶i th߶ng ðßþc nghe tiªng mµt thÑ trà ngon và ðã t×ng h÷c lý thuyªt v« cách pha trà ¤y nhß thª nào, nhßng nªu tñ mình chßa pha l¤y và u¯ng qua mµt làn thì cûng không thß·ng thÑc ðßþc hß½ng v¸ cüa món trà quí này.
Trong kinh dhammapada (Pháp Cú) ÐÑc Ph§t dÕy:
"D¥u thông su¯t kinh lu§t mà không hành trì, cûng chï nhß kë møc ð°ng ðªm bò cho kë khác. Ng߶i ¤y không hß·ng ðßþc hß½ng v¸ giäi thoát. Trái lÕi dù thuµc ít kinh lu§t nhßng c¯ g¡ng hành trì, t× bö Tham, Sân, si hi¬u biªt chân chính, tâm tñ tÕi, không v÷ng ch¤p. Ng߶i ¤y ¡t hß·ng ðßþc hß½ng v¸ giäi thoát...". (Dhammapda 19, 20) Thu· n÷ có hai v¸ TÏ khßu cùng xu¤t gia trong Giáo Pháp cüa ÐÑc Ph§t. Mµt v¸ h÷c nhi«u hi¬u rµng, thông su¯t Giáo Pháp nhßng chßa ð¡c ðÕo. Còn v¸ kia tuy h÷c ít nhßng chuyên c¥n tu ni®m, không bao lâu ð¡c quä a la Hán. Mµt hôm trong bu±i thäo lu§n ðÕo trß¾c m£t ÐÑc Ph§t, v¸ phàm Tång nêu lên nhi«u v¤n nÕn khúc m¡c ð¬ khoe khoang tài bác h÷c cüa mình. ÐÑc Ph§t th¤y v§y li«n ð£t ra nhi«u câu höi khác v« sñ thñc chÑng ðÕo giäi thoát. Höi ðªn ðâu v¸ a la Hán trä l¶i ðªn ðó do kinh nghi®m bän thân cüa mình; trái lÕi v¸ phàm Tång không th¬ trä l¶i ðßþc, vì tñ mình chßa giác ngµ. Câu chuy®n trên chÑng tö r¢ng tu hu® quan tr÷ng và siêu vi®t h½n Tß hu® và Vån hu®. Nói tóm lÕi, vì t¥m quan tr÷ng cüa trí hu® trong vai trí ðßa ta giäi thoát ra khöi vòng sanh tØ luân h°i và th¬ nh§p chân lý; nên ng߶i Ph§t tØ phäi luôn luôn c¯ g¡ng rèn luy®n trí hu® cüa mình b¢ng cä ba phß½ng pháp Vån, Tß, và Tu.
(Hi®u ðính 06/99)
.
[Index][00] [01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]
.