Vô Ngã
Ðáng l¨ chúng tôi không dám bàn ðªn lý Vô Ngã trong mµt bài ti¬u lu§n ng¡n ngüi này. Vì ðó là mµt v¤n ð« th§m thâm vi di®u c¥n phäi thñc chÑng h½n là bàn lu§n suông, vä lÕi nªu có ðem ra ngh¸ lu§n thì cûng không th¬ phân tích m÷i khía cÕnh cüa v¤n ð« mµt cách chu t¤t ðßþc. Chúng tôi chï mong nêu v¤n ð« v¾i nhæng ý kiªn thô thi¬n ð¬ quý v¸ cùng chúng tôi suy nghi®m sâu xa h½n.
Vô ngã là mµt ði«u mà các nhà h÷c giä t× Âu sang Á, t× c± chí kim khi nghiên cÑu giáo lý ÐÑc Ph§t ð«u phäi nhìn nh§n là n±i b§t nh¤t trong tß tß·ng nhân loÕi. trong khi h¥u hªt các tôn giáo, các nhà tß tß·ng cûng nhß các triªt gia ð«u chü trß½ng thuyªt hæu ngã, dß¾i hình thÑc này hay hình thÑc khác, thì ÐÑc Ph§t ðã phát ðµng mµt cuµc cách mÕng tß tß·ng, bë gçy t¤t cä nhæng lý cÑ m§p m¶ cüa bän th¬ lu§n. Ngài ðã ngang nhiên phü nh§n cái g÷i là Atman cüa các tß tß·ng h® n е, nh¤t là cüa Bà la Môn giáo. Ngài thÆng th¡n g÷i bän ngã là V÷ng ngã, không có thñc th¬ tuy®t ð¯i hay b¤t biªn.
ÐoÕn kinh sau ðây trong samyutta nikaya (Tß½ng ¿ng Bµ) ðã làm ðäo lµn thuyªt th߶ng tÕi, thuyªt ðoÕn di®t và vô nhân thuyªt:
"Mµt ngày n÷ ÐÕi ÐÑc kassapa ðªn höi ÐÑc Ph§t : -- BÕch ÐÑc Thª Tôn phäi chång ðau kh± do ta tÕo nên?
ÐÑc Ph§t trä l¶i:
-- Không phäi v§y, Kassapa.
-- BÕch ÐÑc Thª Tôn, thª thì ðau kh± do kë khác tÕo ra?
-- Không phäi v§y, Kassapa.
-- BÕch ÐÑc Thª Tôn, hay là ðau kh± v×a do ta v×a do kë khác tÕo ra?
-- Này Kassapa, cûng không phäi v§y.
ÐÕi ÐÑc kassapa lÕi höi:
-- BÕch ÐÑc Thª Tôn, có l¨ ðau kh± ngçu nhiên phát kh·i?
-- Này Kassapa, Nhß lai không h« chü trß½ng nhß thª.
-- BÕch ÐÑc Thª Tôn, có l¨ nào Ngài dÕy không có ðau kh± hay sao?
-- Không, Kassapa, Nhß lai xác nh§n có ðau kh±.
-- BÕch ÐÑc Thª Tôn, phäi chång Ngài không th¤y và không biªt ðau kh±?
-- Này Kassapa, quä th§t Nhß lai ðã t×ng th¤y và biªt ðau kh±.
Lúc b¤y gi¶, ÐÕi ÐÑc kassapa vô cùng ngÕc nhiên, vì t× xßa, ai ai cûng nghî r¢ng ÐÑc Ph§t dÕy: kë nào tÕo nghi®p ác thì kë ¤y phäi gánh ch¸u quä kh±. Hôm nay chính ÐÑc Ph§t ðã phü nh§n t¤t cä nhæng ði«u chúng ta h¢ng tin tß·ng.
Vì chßa hi¬u rõ l¶i giáo hu¤n th§m thâm vi di®u cüa ÐÑc Ph§t, nên ÐÕi ÐÑc kassapa kính c¦n höi tiªp:
-- BÕch ÐÑc Thª Tôn, mµt ðàng Ngài dÕy ðau kh± không do ta tÕo nên, không do kë khác tÕo nên, cûng không ngçu nhiên phát kh·i, mµt ðàng Ngài xác nh§n có ðau kh± và Ngài ðã t×ng kinh nghi®m ðau kh±. Th§t là b¤t khä tß ngh¸, kính xin ÐÑc Thª Tôn m· lòng t× bi khai th¸ cho ð® tØ.
ÐÑc Thª Tôn ôn t°n ðáp :
-- N¥y Kassapa, ai bäo r¢ng ng߶i hành ðµng là kë nh§n l¤y kªt quä tÑc là nói r¢ng ðau kh± cüa mµt chúng sanh do chính chúng sanh ¤y tÕo ra. Ðó chï là th߶ng kiªn. ai bäo r¢ng mµt ng߶i hành ðµng, mµt ng߶i g£t quä tÑc là bäo r¢ng ðau kh± cüa mµt chúng sanh do chúng sanh khác tÕo ra. Ðó cûng chï là ðoÕn kiªn.
N¥y Kassapa, không theo hai biên kiªn ðó, Nhß lai chü trß½ng r¢ng: "Vì b¸ chi ph¯i b·i tham lam, sân h§n, si mê mà nghi®p hình thành, ðó là cån nguyên cüa m÷i ðau kh±. ÐoÕn di®t ðßþc tham, sân, si tÑc là hüy di®t ðµng lñc hình thành cüa nghi®p và m÷i ðau kh± phäi ch¤m dÑt".
Chúng tôi xin mÕn phép giäi thích ðoÕn kinh trên ð¬ quí v¸ d lãnh hµi l¶i giáo hu¤n cao siêu cüa ÐÑc Ph§t. Trß¾c hªt chúng tôi xin nh¡c lÕi, ÐÕo Ph§t bác bö thuyªt th߶ng tÕi hay th߶ng kiªn. Thuyªt này chü trß½ng con ng߶i hay bên trong con ng߶i là mµt bän ngã tr߶ng cØu b¤t biªn, sau khi chªt còn t°n tÕi mãi mãi. M£t khác, ÐÕo Ph§t cûng phü nh§n cä thuyªt ðoÕn di®t hay ðoÕn kiªn, chü trß½ng sau khi chªt là hªt và nhß thª ng߶i tÕo nhân không th¬ nào g£t quä ðßþc. Nhß thª nªu bäo r¢ng ng߶i tÕo nghi®p chính là ng߶i g£t quä, có nghiã là lúc tÕo nghi®p và lúc g£t quä ng߶i ¤y vçn là mµt, không có gì thay ð±i; ðã không thay ð±i tÑc là th߶ng tÕi, b¤t biªn, ði«u n¥y ðÕo Ph§t g÷i là th߶ng kiªn.
Chúng tôi xin l¤y mµt ví dø, nhß m÷t ng߶i tên a tÕo mµt nhân b¤t thi®n, sau khi chªt ng߶i ¤y b¸ ð÷a vào cänh kh±, dß¾i hình thÑc mµt súc sanh b chÆng hÕn. Nªu bäo chính ng߶i tÕo nghi®p s¨ g£t quä kh±, thì · ðây ði«u ðó ðã b¸ chÑng minh sai, vì rõ ràng là ng߶i tên a tÕo nghi®p mà chúng sanh b g£t quä.
Nhßng nªu bäo r¢ng ng߶i tÕo nghi®p không phäi là ng߶i g£t quä tÑc là chü trß½ng ðoÕn kiªn, vì cho r¢ng ng߶i hành ðµng không còn t°n tÕi næa, và kë g£t quä là mµt chúng sanh hoàn toàn khác bi®t. Ði«u n¥y cûng b¸ chÑng minh là sai l¥m.
Ví dø nhß mµt ng߶i b¸ kªt án 10 nåm kh± sai vì phÕm pháp, nhßng anh ta tr¯n bi®t tích trß¾c khi thi hành án quyªt. Mãi ðªn 10 nåm sau nhân viên công lñc m¾i b¡t ðßþc anh ta. Lúc b¤y gi¶ anh ðã già ði và hoàn toàn ð±i khác nên khó nh§n ra chính anh là ng߶i ðã phÕm pháp trß¾c ðây. tuy nhiên khi ði«u tra kÛ lßÞng, anh vçn b¸ t¯ng giam nhß bän án ðã phán xØ. Vì anh không th¬ vi®n l¨ r¢ng lúc anh phÕm pháp là mµt ng߶i khác và lúc này là mµt ng߶i khác ðßþc.
Cä hai lu§n cÑ v« bän ngã nêu trên ð«u b¸ ÐÑc Ph§t cho là biên kiªn, nghîa là nhæng phán ðoán theo cái nhìn phiªn di®n: khi · mµt tr¡c di®n này thì th¤y bän ngã tr߶ng t°n, · mµt bình di®n khác lÕi th¤y là ðoÕn di®t.
Nhß v§y thuyªt Vô Ngã cüa ÐÑc Ph§t là gì ?
ÐÕo Ph§t chü trß½ng Vô Ngã không có nghîa là không có cái ta nhßng là mµt cái ta không có thñc th¬, vì biªn ð±i không ng×ng và luôn luôn "tr· thành cái gì không phäi là chính nó". Không có thñc th¬ nghîa là không có mµt bän ngã hay cái ta tr߶ng t°n, b¤t biªn. Nhi«u h÷c giä nghiên cÑu Giáo Lý ÐÑc Ph§t, sau khi nhìn nh§n không có cái "giä ngã" lÕi ði ch¤p vào mµt cái g÷i là "chân ngã" vì hi¬u l¥m r¢ng: "T¤t cä chúng sanh ð«u có Ph§t tánh" mà Ph§t tánh là cái chân ngã tr߶ng t°n b¤t biªn. Hi¬u nhß thª hóa ra ði t× bác bö ðoÕn kiªn ðªn ch² ch¤p vào th߶ng kiªn mà không hay! Nªu bäo có chân ngã tÑc Ph§t tánh là tr߶ng t°n, b¤t biªn thì vì sao kinh Bát Nhã lÕi dÕy Ph§t tánh là: "B¤t sanh, b¤t di®t, b¤t c¤u, b¤t t¸nh, b¤t tång, b¤t giäm..." Ðã b¤t sanh, b¤t di®t thì còn cái gì ð¬ tr߶ng t°n, b¤t biªn? Và giä sØ có cái tr߶ng t°n, b¤t biªn thì tñ nó ðã n¢m trong vòng tß½ng ð¯i v¾i hüy di®t, biªn d¸ch. V§y chúng ta không nên gán cho Ph§t tánh cái tên chân ngã ð¯i v¾i giä ngã.
Cûng xin quý v¸ ð×ng hi¬u l¥m "Cái ta luôn luôn tr· thành cái gì khác không phäi là chính nó" mà chúng tôi v×a nói trên ð°ng nghîa v¾i thuyªt ðoÕn di®t.
ÐÕo Ph§t nhìn nh§n r¢ng khi a tr· thành B, b tr· thành C, thì A, b và c không thñc hæu. Nhßng không bäo r¢ng a hoàn toàn khác B, khác c vì ðó là ðoÕn kiªn, cûng không bäo r¢ng a gi¯ng B, gi¯ng c hay nói cách khác A, B, c chï là mµt, không biªn ð±i, vì ðó là th߶ng kiªn.
Cái "Ta" theo ÐÕo Ph§t chï là mµt sñ kªt hþp cüa ngû u¦n tÑc là nåm yªu t¯: S¡c, Th÷, Tß·ng, Hành, ThÑc. trong Ngû U¦n dø, ÐÑc Ph§t ví nåm yªu t¯ c¤u thành bän ngã nhß sau:
1) S¡c nhß phù mÕt (Phenupindupamamrupam): v« phß½ng di®n v§t ch¤t, xác thân cüa con ng߶i tan hþp, hþp tan nhß b÷t nß¾c trôi giÕt ðó ðây không ð¸nh hß¾ng. 2) Th÷ nhß thüy bào (Vedana bubbulupama): nhæng cäm giác vui kh± cüa thân và tâm ð«u sinh di®t b¤t thß½ng gi¯ng nhß nhæng bong bóng trên m£t nß¾c.
3) Tß·ng nhß äo änh (Maricukapamasanna): tri giác ví nhß nhæng giä cänh mà ng߶i læ hành trong sa mÕc th߶ng th¤y, chï là nhæng äo änh cüa th¸ giác.
4) Hành nhß hß½ng giá (Sankharakadapama): Nhæng tác ðµng thi®n ác hay duy tác ð«u không væng ch¡c gi¯ng nhß loÕi cây m«m yªu, d u¯ng theo chi«u gió.
5) ThÑc nhß äo thu§t (Mayupamavinnanam): tâm thÑc cüa con ng߶i biªn äo nhß trò quï thu§t. theo Ph§t Giáo sñ biªn ð±i cüa tâm 16 l¥n nhanh h½n sñ biªn ð±i v§t ch¤t.
Ngû u¦n hay bän ngã ðßþc tÕo thành b·i nhæng yªu t¯ b¤t ð¸nh, nên chính nó cûng b¤t ð¸nh và không thñc hæu vì luôn luôn d¸ biªn. Nhæng d¸ biªn không có nghîa là hoàn toàn ð±i khác mµt cách ngçu nhiên, mà biªn ð±i theo ð¸nh lu§t Nhân-Quä: b là quä cüa a và là nhân cüa C, do ðó chúng không gi¯ng nhau cûng không khác nhau mà liên h® v¾i nhau m§t thiªt. Vì có a mà b sinh, vì có b mà c sinh. Nªu không có a thì b và c cûng không có (Imasmim sati, idam hoti, imasmim asati, idam na hoti). Nhß v§y bän ngã chï là mµt tiªn trình biªn ð±i cüa danh và s¡c theo m¯i dây liên h® nhân quä mà chúng ta có th¬ hi¬u theo ÐÕi ÐÑc buddhaghosa (tác giä thanh T¸nh ÐÕo) r¢ng: "Không có cái tôi tÕo nghi®p cûng không có cái tôi g£t quä, chï có dòng nghi®p báo tri«n miên". Và ðµng lñc v§n chuy¬n dòng nghi®p báo tri«n miên ¤y là Tham, Sân, si nhß ÐÑc Ph§t ðã dÕy trong ðoÕn kinh trên : "Vì b¸ chi ph¯i b·i tham lam, sân h§n, si mê mà nghi®p hình thành, ðó là nguyên nhân cüa m÷i ðau kh±. ÐoÕn di®t ðßþc ba nhân ¤y là phá hüy ðµng lñc hình thành cüa nghi®p và m÷i ðau kh± ch¤m dÑt ".
Tóm lÕi, cái ta chï là mµt hi®n tßþng tâm-v§t-lý chÑ không phäi là mµt bän ngã tr߶ng t°n, vînh cØu, cûng không phäi là mµt chân ngã th߶ng tÕi - dù dß¾i hình thÑc "Ph§t tánh hæu th¬ hóa" - nhß nhi«u ng߶i ðã l¥m tß·ng.
(hi®u ðính: 06/99)
.
[Index][00] [01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]
.