Và cûng v¾i møc ðích cúng d߶ng Pháp trong d¸p ÐÕi L­ Ph§t Ðän nåm nay, chúng tôi lña ch÷n bän d¸ch kinh Pháp Cú ð¬ trình bày nµi dung và gi¾i thi®u cùng quý v¸ và các Ph§t TØ, mµt bän kinh Pàli, có th¬ nói ðßþc d¸ch ra cùng nhi«u thÑ tiªng nh¤t trên thª gi¾i, mµt bän kinh ðßþc các v¸ sa di các nß¾c theo Ph§t Giáo nam Tông h÷c thuµc lòng khi bß¾c chân vào ð¶i s¯ng tu hành, mµt bài kinh có th¬ xem là chÑa ðñng mµt cách súc tích và trung thành nh¤t nhæng l¶i dÕy nguyên thüy cüa ÐÑc Ph§t.

Bµ dhammapada tÑc là Pháp Cú g°m có 423 bài k® (gàthà), chia thành 26 ph¦m hay vagga, m²i ph¦m ð£t tr÷ng tâm vào mµt ð« tài chính, nhß "Ph¦m v« Tâm" quy tø các câu k® nói v« Tâm, "Ph¦m Không Phóng D§t" quy tø các bài k® nói v« "HÕnh không phóng d§t".

Giá tr¸ chính cüa Bµ kinh Pháp Cú là · ch² kinh này chÑa ðñng mµt cách g÷n gh¨ và ð¥y ðü giáo lý nguyên thüy cüa ÐÕo Ph§t, và nhæng giáo lý này ðßþc trình bày dß¾i hình thÑc các bài k® ð½n giän và súc tích g°m ph¥n l¾n là 4 câu, thïnh thoäng lên ðªn 6 câu và m²i câu g°m có 8 âm ð°ng ð«u.

H½n næa, trong T§p Pháp Cú này, ÐÑc Ph§t dùng phß½ng pháp ð¸nh nghîa và các ví dø ð¬ trình bày giáo lý cüa mình, và chúng ta có th¬ nói Ngài v§n døng r¤t thành công hai phß½ng pháp này, nhß ðoÕn sau s¨ nêu rõ.

Trß¾c hªt, kinh Pháp Cú g°m có mµt s¯ bài k® có tính cách cách ngôn, di­n tä mµt s¯ nh§n xét chung v« cuµc ð¶i, v« con ng߶i, không mang màu s¡c tôn giáo, không có phân bi®t qu¯c gia chüng tµc.

— ð¶i, th§t khó tránh khöi b¸ chê nhß bài k® khéo di­n tä:

"A-tu- la nên biªt
Xßa v§y, nay cûng v§y:
Ng°i im, b¸ ng߶i chê,
Nói nhi«u, b¸ ng߶i chê,
Nói v×a phäi, b¸ chê.
Làm ng߶i không b¸ chê,
Th§t khó tìm · ð¶i." (PC 227)

Và tiªp theo, cùng mµt dòng tß tß·ng:

"Xßa, v¸ lai, và nay,
Ðâu có sñ ki®n này:
Ng߶i hoàn toàn b¸ chê,
Ng߶i tr÷n v©n ðßþc khen." (PC 228)

Nhìn thái ðµ cüa loài ng߶i ð¯i v¾i h§n thù, ÐÑc Ph§t ðßa ra nh§n xét:

"V¾i h§n di®t h§n thù,
жi này không có ðßþc,
Không h§n di®t h§n thù,
Là ð¸nh lu§t ngàn thu." (PC 5)

R°i v¾i lòng t× mçn thß½ng xót chúng sanh, Ngài th¤y rõ chúng sanh ít ng߶i bö ác làm lành, ít ngßþi hß¾ng tìm giäi thoát:

"Ít ng߶i giæa nhân loÕi,
Ъn ðßþc b¶ bên kia. [1]
Còn s¯ ng߶i còn lÕi
Xuôi ngßþc chÕy b¶ này." (PC 85)

Tuy v§y, v¾i lòng tin tß·ng · khä nång hß¾ng thßþng cüa con ng߶i, ÐÑc Ph§t nói ðªn hoa sen n· trên ð¯ng rác bøi ð¶i:

"Nhß giæa ð¯ng rác nh¾p,
Quång bö giæa ð߶ng l¾n,
Ch² ¤y hoa sen n·,
Th½m sÕch, ð©p ý ng߶i." (PC 58)

Cái nhìn cüa ÐÑc Ph§t bao gi¶ cûng là cái nhìn hß¾ng thßþng, cái nhìn ðªn ti«m lñc hi«n thi®n cüa con ng߶i khi Ngài nhìn th¤y ðßþc hoa sen n· trên ð¯ng rác bøi ð¶i.

Tuy v§y, Ngài không bao gi¶ tránh né nhæng hi®n trÕng ðè nén trên kiªp s¯ng con ng߶i, và ðã là ng߶i th¶i làm sao tránh khöi già, tránh khöi b®nh, tránh khöi chªt. Nhß các câu k® sau ðây khéo di­n tä cänh già, cänh b®nh, cänh chªt làm b¯i cänh cho ð¶i s¯ng con ng߶i:

"Nhß trái b¥u mùa thu,
B¸ v¤t bö quång ði,
Nhóm xß½ng tr¡ng b° câu,
Th¤y chúng có vui gì?" (PC 149)

Hay:

"Ngß½i nay gi¯ng lá héo,
Diêm sÑ ðang ch¶ ngß½i,
Ngß½i ðÑng trß¾c cØa chªt,
Ð߶ng tr߶ng thiªu tß lß½ng." (PC 235)

Ho£c:

"V¾i g§y ng߶i chån bò
Lùa bò ra bãi cö,
Cûng v§y, già và chªt
Lùa ng߶i ðªn mÕng chung." (PC 135)

Khi nói ðªn con ng߶i b¸ già, b¸ b®nh, b¸ chªt Ngài phân tích con ng߶i g°m có thân và tâm, hai thành ph¥n này ðóng mµt vai trò quan tr÷ng trong ð¶i s¯ng con ng߶i. Và Ngài phân tích tính ch¤t cüa thân và khä nång cüa thân:

"Không bao lâu thân này,
S¨ n¢m dài trên ð¤t,
B¸ v¤t bö, vô thÑc,
Nhß khúc cây vô døng." (PC 41)

Tuy v§y, thân này không phäi hoàn toàn vô døng và ð¯i v¾i ng߶i có trí, thân sanh tØ có th¬ làm ðßþc biªt bao vi®c t¯t:

"Nhß t× mµt ð¯ng hoa,
Nhi«u tràng hoa ðßþc làm,
Cûng v§y thân sanh tØ,
Làm ðßþc nhi«u thi®n sñ." (PC 53)

Và nhæng ai biªt quán thân nhß b÷t nß¾c, nhß huy­n cänh, cûng có th¬ nh¶ thân này ðßþc giác ngµ giäi thoát. Ðây là mµt chÑng minh næa v« cái nhìn cüa ÐÑc Ph§t ðªn ti«m lñc hß¾ng th߶ng cüa con ng߶i:

"Biªt thân nhß b÷t nß¾c,
Ngµ thân là nhß huy­n,
Bë tên hoa cüa ma,
Vßþtt t¥m m¡t th¥n chªt." (PC 46)

G¡n li«n v¾i thân là tâm ; và tâm là mµt cái gì khó n¡m giæ, hay khinh ðµng, hoäng h¯t, khó hµ trì, khó nhiªp:

"Tâm hoäng h¯t giao ðµng,
Khó hµ trì, khó nhiªp,
Ng߶i trí làm tâm thÆng,
Nhß thþ tên, làm tên." (PC 33)

Hay:

"Khó n¡m giæ khinh ðµng,
Theo các døc, quay cu°ng.
Lành thay, ði«u phøc tâm;
Tâm ði«u, an lÕc ðªn." (PC 35)

Nhß v§y, chúng ta th¤y rõ, tâm dçn ð¥u các Pháp, tâm là t¯i thßþng, tâm tÕo tác ra thi®n ác, ðúng nhß hai bài k® sau ðây ðã khéo di­n tä:

"Ý dçn ð¥u các Pháp,
Ý làm chü, ý tÕo.
Nªu v¾i ý ô nhi­m,
Nói lên hay hành ðµng,
Kh± não bß¾c theo sau,
Nhß xe, chân v§t kéo." (PC 1)

Hay:

"Ý dçn ð¥u các Pháp,
Ý làm chü, ý tÕo.
Nªu v¾i ý thanh t¸nh,
Nói lên hay hành ðµng,
An lÕc bß¾c theo sau,
Nhß bóng, không r¶i hình." (PC 2)

Sau khi nh§n xét v« thân tâm con ng߶i, nhæng yªu ði¬m cûng nhß nhæng ßu ði¬m thân ph§n con ng߶i, sau khi so sánh v« kinh nghi®m bän thân, tñ mình tìm nguyên nhân sanh tØ, tñ mình tìm ðßþc con ð߶ng giäi thoát cho mình và t¤t cä chúng sanh, b²ng nhiên ÐÑc Ph§t th¯t lên nhæng l¶i cäm hÑng nhß sau, nhæng l¶i nói ð¥u tiên cüa Ngài sau khi Ngài giác ngµ:

"Lang thang bao kiªp s¯ng,
Ta tìm nhßng chÆng g£p,
Ng߶i xây dñng nhà này,
Kh± thay, phäi tái sanh." (PC 153)

Hay:

"Ôi ng߶i làm nhà kia [2]
Nay ta ðã th¤y ngß½i!
Ngß½i không làm nhà næa!
Ðòn tay [3] ngß½i b¸ gãy,
Kèo cµt [4] ngß½i b¸ tan
Tâm ta ðÕt t¸ch di®t,
Tham ái thäy tiêu vong!" (PC 154)

Và r°i Ngài nói lên mµt cách tóm t¡t, nhßng hªt sÑc chính xác và cô ð÷ng, hß¾ng ði chung cho con ng߶i, mµt bài k® mà th߶ng th߶ng ng߶i ð¶i cho là mµt câu ðÕo ðÑc, khuyên bö ác làm lành, nhßng th§t sñ là mµt thái ðµ r¤t dÑt khoát giæa thi®n và ác, mµt sñ lña ch÷n giæa ðêm ðen tßþng trßng cho b¤t thi®n, và tr¶i sáng tß(r)ng trßng cho thi®n pháp, và cûng là mµt con ð߶ng hß¾ng thi®n, mµt con ð߶ng ðµc ðÕo, (eko maggo), mµt phß½ng pháp tu thân, ðßa ðªn tñ tâm chói sáng:

"Không làm m÷i ði«u ác,
Thành tñu các hÕnh lành,
Tâm ý giæ trong sÕch,
Chính l¶i chß Ph§t dÕy." (PC 183)

Bài k® tiªp nói rõ h½n con ð߶ng ¤y, v¾i mµt vài chi tiªt:

"Không phï báng phá hoÕi,
Hµ trì gi¾i cån bän,
Ån u¯ng có tiªt ðµ,
Sàng t÷a ch² nhàn t¸nh.
Chuyên chú tång thßþng tâm,
Chính l¶i chß Ph§t dÕy." (PC 185)

Chúng ta có th¬ nói, l¶i dÕy ð¥u tiên cüa ÐÑc Ph§t là ch¾ có làm ði«u ác, hay nói mµt cách chính xác h½n, ng߶i Ph§t tØ là ng߶i ðã lña ch÷n giæa thi®n và ác, nh¤t ð¸nh phäi r¶i ð¸a bàn cüa ng߶i ác và bß¾c vào ð¸a bàn cüa ng߶i thi®n.

Яi v¾i Ác, ð¯i v¾i b¤t thi®n, c¥n có mµt nhh§n ð¸nh dÑt khoát:

"Tà hÕnh nh½ ðàn bà,
Xan tham nh¾p kë thí,
Ác pháp là vªt nh½,
жi này và ð¶i sau." (PC 242)
Hay:

"T¯t h½n nu¯t hòn s¡t,
Cháy ðö nhß than h°ng,
H½n ác gi¾i buông lung,
Ån ð° ån qu¯c ðµ." (PC 308)

Và sau ðây, là nhæng kªt quä ðang ch¶ ðþi ng߶i làm ác, không th¬ nào tránh ðßþc:

"Ho£c kh± th÷ kh¯c li®t,
Thân th¬ b¸ thß½ng vong,
Ho£c th÷ b®nh k¸ch li®t,
Hay loÕn ý tán tâm." (PC 138)

Hay:

"Ho£c tai h÷a t× vua,
Hay b¸ vu tr÷ng tµi,
Bà con phäi ly tán,
Tài sän b¸ nát tan." (PC 139)

Ho£c:

"Ho£c phòng ¯c nhà cØa,
B¸ höa tai thiêu ð¯t,
Khi thân hoÕi mÕng chung
Ác tu® sanh ð¸a ngøc." (PC 140)

Яi v¾i các cß sî tÕi gia, ÐÑc Ph§t nói lên tai hÕi ð¯i v¾i ai phá nåm gi¾i cån bän cüa ng߶i ð® tØ tÕi gia:

"Ai · ð¶i sát sinh,
Nói láo không chân th§t,
— ð¶i l¤y không cho,
Qua lÕi v¾i vþ ng߶i." (PC 246)

Hay:

"U¯ng rßþu men, rßþu n¤u,
Ng߶i s¯ng ðam mê v§y,
Chính ngay tÕi ð¶i này,
Tñ ðào b¾i g¯c mình." (PC 247)

Và ÐÑc Ph§t không quên nh¡c nh· các v¸ sa môn xu¤t gia, phäi biªt tôn tr÷ng áo cà sa và gìn giæ gi¾i hÕnh:

"Nhi«u ng߶i khoác cà sa,
Ác hÕnh không nhiªp phøc,
Ng߶i ác, do ác hÕnh,
Phäi sanh cõi иa ngøc." (PC 307)

"Nhß cö sa [5] vøng n¡m,
T¤t b¸ h÷a ðÑt tay,
HÕnh sa môn tà vÕy,
T¤t b¸ ð÷a ð¸a ngøc." (PC 311)

L¶i khuyên th¶i th§t d­ dàng, nhßng loài ng߶i ðâu có d­ dàng phøc thi®n. Vì con ng߶i, ðã lâu ð¶i lâu kiªp b¸ nhæng phi«n não cån bän nhiªp phøc chi ph¯i, nhß bài k® sau ðây than trách:

"LØa nào b¢ng lØa tham!

Ch¤p nào b¢ng sân h§n!

Lß¾i nào b¢ng lß¾i si!

Sông nào b¢ng sông ái!" (PC 251)

Và khi ðã nói ðªn ái, nh¤t là ái døc, th¶i th§t là cä mµt ð« tài muôn ði®u, mà ðã là con ng߶i, th§t khó mà thoát ly. Và vì v§y, th§t không gì lÕ, nªu ÐÑc Ph§t ðã dành nhi«u câu k® cho ái døc:

"Ái luyªn sinh s¥u ßu,

Ái luyªn sinh sþ hãi,

Ai thoát khöi luyªn ái,

Không s¥u, ðâu sþ hãi?" (PC 213)

Và:

"Ng߶i s¯ng ð¶i phóng d§t,

Ái tång nhß dây leo.

Nhäy ð¶i này ð¶i khác,

Nhß vßþn tham quä r×ng." (PC 334)

Hay:

"Nhß cây b¸ ch£t ð¯n,

G¯c chßa hÕi, vçn m÷c,

Ái tuÏ miên chßa nh±,

Kh± này vçn sanh hoài." (PC 338)

"Khi nào chßa c¡t ti®t,

Ái døc cüa gái trai,

Tâm ý vçn buµc ràng,

Nhß bò con vú m©." (PC 284)

Ho£c:

"D¥u mßa b¢ng ti«n vàng,

Các døc khó thöa mãn,

Døc ð¡ng nhi«u, ng÷t ít,

Biªt v§y là b§c Trí." (PC 186)

"Dòng ái døc chäy kh¡p,

Nhß giây leo m÷c tràn,

Th¤y giây leo v×a sanh,

V¾i tu®, hãy ðoÕn g¯c." (PC 340)

Ho£c:
 

"Ch¾ g¥n gûi ng߶i yêu,

Tr÷n ð¶i xa kë ghét,

Yêu không g£p là kh±.

Oán phäi g£p cûng ðau." (PC 210)

"Ng߶i ð¡m say ái døc,

Tñ lao mình xu¯ng dòng,

Nhß nh®n sa lß¾i d®t,

Ng߶i trí c¡t tr× nó,

Bö m÷i kh± không màng." (PC 347)

Dù ái døc trói buµc con ng߶i n£ng n« ch£t ch¨ nhß v§y, nhßng con ng߶i vçn có th¬ thoát ly ái døc, nªu con ng߶i có ý chí, có ngh¸ lñc:

"Ai s¯ng trong ð¶i này,

Ái døc ðßþc hàng phøc.

S¥u r½i khöi ng߶i ¤y,

Nhß gi÷t nß¾c lá sen." (PC 336)

— ðây, mµt l¥n næa cái nhìn con ng߶i hß¾ng thßþng cüa ÐÑc Ph§t ðßþc chÑng minh cø th¬. Ái døc tuy là nguyên nhân cüa ðau kh±, là ngu°n g¯c cüa sanh tØ luân h°i, nhßng vô minh luôn luôn giæ vai trò chü ch¯t:

"Trong hàng c¤u uª ¤y,

Vô minh, nh½ t¯i thßþng.

ÐoÕn nh½ ¤y, tÖ kheo,

Thành b§c không uª nhi­m!" (PC 243)

Hay:

"Không chân, tß·ng chân th§t,

Chân th§t, th¤y không chân:

Chúng không ðÕt chân th§t,

Do tà tß tà hÕnh." (PC 11)

V¾i hai bài k® trên, chúng ta ðã th¤y vai trò chü yªu cüa Vô minh và Tà kiªn trong các ngu°n g¯c phát sanh các hành vi b¤t thi®n. Và nhß v§y chúng ta cûng không lÕ gì khi ÐÑc Ph§t khuyên chúng ta không nên tu kh± hÕnh, không nên chuyên lo tª tñ, vì nhæng hành ðµng này không dçn chúng ta ðªn giác ngµ giäi thoát:

"Không phäi s¯ng lõa th¬,

B®n tóc, tro trét mình,

Tuy®t thñc, lån trên ð¤t,

S¯ng nh¾p, siêng ng°i x±m,

Làm con ng߶i ðßþc sÕch,

Nªu không tr× nghi ho£c." (PC 141)

Hay:

"Su¯t nåm cúng tª v§t,

Ь c¥u phß¾c · ð¶i,

Không b¢ng mµt ph¥n tß,

Kính l­ b§c chính trñc." (PC 108)

Ho£c:

"D¥u träi mµt tråm nåm,

Th¶ lØa tÕi r×ng sâu,

ChÆng b¢ng trong giây lát

Cúng d߶ng b§c tñ tu.

Cúng d߶ng v§y t¯t h½n,

H½n tråm nåm tª tñ." (PC 107)

Khuyên tránh xa kh± hÕnh, tª tñ, tuy®t thñc, ÐÑc Ph§t hß¾ng dçn chúng ta ý thÑc ðßþc sñ quan tr÷ng cüa nghi®p tÑc là hành ðµng cüa mình làm, vì chï có hành ðµng m¾i là quan tr÷ng, m¾i là chü yªu, nhß bài k® sau ðây nêu rõ:

"Tñ mình, ði«u ác làm,

Tñ mình, làm nhi­m ô.

Tñ mình, ác không làm,

Tñ mình, làm thanh t¸nh.

T¸nh, không t¸nh tñ mình.

Không ai thanh t¸nh ai!" (PC 165)

Nói suông không ðü, l¶i nói phäi ðßþc vi®c làm ði theo m¾i mong có kªt quä:

"Nhß bông hoa tß½i ð©p,

Có s¡c, nhßng không hß½ng.

Cûng v§y, l¶i khéo nói,

Không làm, không kªt quä." (PC 51)

Hay:

"Nhß bông hoa tß½i ð©p,

Có s¡c, lÕi thêm hß½ng.

Cûng v§y, l¶i khéo nói,

Có làm, có kªt quä." (PC 52)

Và ð¯i v¾i ng߶i xu¤t gia cûng v§y, thuyªt pháp suông không ðü:

"Nªu ng߶i nói nhi«u kinh,

Không hành trì, phóng d§t,

Nhß kë chån bò ng߶i,

Không ph¥n sa môn hÕnh." (PC 19)

Nhß v§y, chï có hành ðµng, chï có nghi®p là quan tr÷ng, vì chính nghi®p m¾i ðem lÕi kªt quä t¯t ð©p hay không t¯t ð©p cho con ng߶i và ng߶i m¾i th§t là chü nhân cüa nghi®p, tác thành ra nghi®p, và khi nghi®p ðã làm r°i, th¶i không th¬ nào tr¯n tránh kªt quä cüa nghi®p:

"Không trên tr¶i giæa bi¬n.

Không lánh vào ðµng núi,

Không ch² nào trên ð¶i,

Tr¯n ðßþc quä ác nghi®p." (PC 127)

Hay:

"Ði«u ác tñ mình làm,

Tñ mình sanh, mình tÕo

Nghi«n nát kë ngu si,

Nhß kim cß½ng, ng÷c báu." (PC 161)

Do v§y, con ð߶ng duy nh¤t là bö ác, tránh xa ði«u ác, và ch¾ có khinh th߶ng ác nhö!

"Ít bÕn ð߶ng, nhi«u ti«n,

Ng߶i luôn tránh ð߶ng hi¬m.

Mu¯n s¯ng, tránh thu¯c ðµc,

Hãy tránh ác nhß v§y." (PC 123)

"Ch¾ chê khinh ði«u ác,

Cho r¢ng: 'chßa ðªn mình'

Nhß nß¾c nhö t×ng gi÷t,

R°i bình cûng ð¥y tràn.

Ng߶i ngu chÑa ð¥y ác.

Do ch¤t chÑa d¥n d¥n." (PC 121)

Và ng߶i ðã làm ác, th¶i ch¶ ðþi là bu°n kh±, s¥u muµn và than khóc:

"Nay s¥u, ð¶i sau s¥u,

Kë ác, hai ð¶i s¥u;

Nó s¥u, nó ßu não,

Th¤y nghi®p uª mình làm." (PC 15)

Hay:

"Nay than, ð¶i sau than,

Kë ác hai ð¶i than,

Nó than: 'Ta làm ác!'

Ð÷a cõi dæ, than h½n." (PC 17)

Và do v§y, ÐÑc Ph§t khuyên chúng ta hãy g¤p làm ði«u lành, bö ði«u ác:

"Hãy g¤p làm ði«u lành,

Ngån tâm làm ði«u ác.

Ai ch§m làm vi®c lành

Ý ßa thích vi®c ác." (PC 116)

Bao gi¶ cûng v§y, l¶i khuyên cüa ÐÑc Ph§t là l¶i khuyên cüa các b§c cha lành (t× phø) mu¯n con cháu làm lành tránh ác, và tin tß·ng r¢ng con cháu mình có th¬ làm ðßþc khi ðã ch¤p nh§n lý thuyªt nghi®p báo, khi ðã phân bi®t ðßþc thi®n và ác khi ðã cß½ng quyªt tránh xa không làm ði«u ác, th¶i chúng ta phäi bß¾c thêm mµt bß¾c næa. Tránh ði«u ác chßa ðü, c¥n phäi làm ði«u lành, c¥n phäi hành ðµng lành!

"Ch¾ chê khinh ði«u thi®n,

Cho r¢ng: 'Chßa ðªn mình',

Nhß nß¾c nhö t×ng gi÷t,

R°i bình cûng ð¥y tràn.

Ng߶i trí chÑa ð¥y thi®n,

Do ch¤t chÑa d¥n d¥n." (PC 122)

Và khi ðã làm lành, ðã hành ðµng thi®n, th¶i ch¶ ðþi là quä lành chochúng ta:

"Khách lâu ngày ly hß½ng,

An toàn t× xa v«,

Bà con cùng thân hæu,

Hân hoan ðón chào m×ng." (PC 219)

Hay:

"Cûng v§y các phß¾c nghi®p,

Ðón chào ng߶i làm lành,

жi này ðªn ð¶i sau,

Nhß thân nhân, ðón chào." (PC 220)

Và khi ðã làm lành, ðã tÕo các nghi®p hi«n thi®n, ta có quy«n th¯t lên n²i ni«m sung sß¾ng an vui sau ðây:

"Nay vui, ð¶i sau vui,

Làm phß¾c, hai ð¶i vui !

Nó vui, nó an vui,

Th¤y nghi®p t¸nh mình làm." (PC 16)

Hay:

"Nay sß¾ng, ð¶i sau sß¾ng,

Làm phß¾c, hai ð¶i sß¾ng.

Nó sß¾ng: 'Ta làm thi®n',

Sanh cõi lành, sß¾ng h½n." (PC 18)

Và mu¯n cho ni«m an vui t°n tÕi lâu dài, mu¯n nuôi dßÞng thi®n nghi®p, ng߶i Ph§t tØ c¥n hß¾ng thân nghi®p, kh¦u nghi®p, ý nghi®p v« các vi®c lành:

"B§c trí bäo v® thân

Bäo v® luôn l¶i nói,

Bäo v® cä tâm tß,

Ba nghi®p khéo bäo v®." (PC 234)

Hay:

"L¶i nói ðßþc th§n tr÷ng,

Tâm tß khéo hµ phòng,

Thân ch¾ làm ði«u ác,

Hãy giæ ba nghi®p t¸nh,

ChÑng ðÕo Thánh nhân dÕy." (PC 281)

Sau khi ðã chï dÕy lý thuyªt v« hành ðµng và nêu rõ con ng߶i làm chü nghi®p cüa mình và ch¸u kªt quä các hành vi thi®n ác cüa mình, ÐÑc Ph§t mu¯n cho con ng߶i ý thÑc rõ r®t b¢ng con ng߶i th§t sñ hoàn toàn làm chü v§n m®nh cüa mình, nên Ngài tuyên b¯ rõ ràng Ngài chï là ÐÕo Sß dçn ð߶ng chï l¯i, không th¬ cÑu r²i ho£c làm thay cho ai, và con ng߶i phäi tñ chü l¤y mình, tñ mình ði trên con ð߶ng giäi thoát:

"Nªu ngß½i theo ð߶ng này,

Ðau kh± ðßþc ðoÕn t§n,

Ta dÕy ngß½i con ð߶ng.

V¾i trí, gai chß¾ng di®t." (PC 275)

Hay:

"Ngß½i hãy nhi®t tình làm,

Nhß lai chï thuyªt dÕy,

Ng߶i hành trì thi«n ð¸nh,

Thoát trói buµc Ác Ma." (PC 276)

Và do v§y con ng߶i phäi tñ nß½ng tña mình, tñ mình th¡p ðß¾c lên mà ði:

"Tñ mình y chï mình,

Nào có y chï khác,

Nh¶ khéo ði«u phøc mình,

Ðßþc y chï khó ðßþc." (PC 160)

Hay:

"Tñ mình y chï mình,

Tñ mình ði ðªn mình.

V§y hãy tñ ði«u phøc.

Nhß khách buôn ngña hi«n." (PC 380)

Và không có gì khó khån h½n ngßþi biªt tñ ði«u phøc:

"Hãy tñ làm cho mình,

Nhß ði«u mình dÕy ng߶i.

Khéo tñ ði«u, ði«u ng߶i,

Khó thay tñ ði«u phøc." (PC 159)

Hay:

"Ng߶i tr¸ thüy dçn nß¾c,

Kë làm tên n¡n tên

Ng߶i thþ mµc u¯n ván.

B§c tß ði«u, ði«u thân." (PC 145)

Chï có ng߶i biªt tñ ði«u, m¾i tñ mình xây dñng lên hòn ðäo, nß¾c løt không có th¬ ng§p tràn:

"N² lñc, không phóng d§t,

Tñ ði«u, khéo chª ngñ,

B§c trí xây hòn ðäo,

Nß¾c løt khó ng§p tràn." (PC 25)

Hay:

"Hãy tñ làm hòn ðäo,

Tinh c¥n g¤p, sáng su¯t,

Tr× c¤u uª, thanh t¸nh,

ChÆng tr· lÕi sanh già." (PC 238)

Và khi tñ mình ðã xây dñng n±i hòn ðäo, tñ mình chiªn th¡ng mình, ÐÑc Ph§t không tiªc l¶i tán thán mµt ng߶i tñ chiªn th¡ng nhß v§y:

"D¥u Thiên Th¥n, Thát Bà,

D¥u ma v¾i PhÕm Thiên,

Không ai chiªn th¡ng n±i,

Ng߶i tñ th¡ng nhß v§y." (PC 105)

Hay:

"D¥u tÕi bãi chiªn tr߶ng,

Th¡ng ngàn ngàn quân ð¸ch,

Tñ th¡ng mình t¯t h½n.

Th§t chiªn th¡ng t¯i thßþng." (PC 103)

Con ð߶ng ðÕo ðã m· rµng thênh thang. Các pháp môn ðã ðßþc giäng dÕy, và con ng߶i tiªn d¥n trên lµ trình giäi thoát giác ngµ, ðã th¤y rõ hành lµ nào c¥n phäi d¤n bß¾c, giáo lý nào c¥n phäi h÷c höi, pháp môn nào c¥n phäi hành trì:

"Ai dùng các hÕnh lành,

Làm xóa m¶ nghi®p ác,

Chói sáng rñc ð¶i này,

Nhß trång thoát mây che." (PC 173)

Hay:

"L¤y không gi§n, th¡ng gi§n,

L¤y thi®n th¡ng không thi®n,

L¤y thí th¡ng xan tham,

L¤y ch½n th¡ng hß ngøy." (PC 320)

Con ð߶ng tu hành mµt khi ðã m· rµng th¶i hÕnh tu ðßþc trình bày dß¾i nhi«u hình thÑc, dß¾i nhi«u s¡c thái:

"Ai ch§n ðßþc phçn nµ

Nhß d×ng xe ðang lån,

Ta g÷i ng߶i ðánh xe,

Kë khác, c¥m cß½ng h¶." (PC 222)

Ðây là hÕnh nhçn nhøc ðßþc tán dß½ng:

"Ta nhß voi giæa tr§n,

HÑng ch¸u cung tên r½i.

Ch¸u ðñng m÷i phï báng,

Ác gi¾i r¤t nhi«u ng߶i." (PC 320)

Hiªu kính cha m©, cûng ðßþc tán thán:

"Vui thay, hiªu kính m©,

Vui thay, hiªu kính cha.

Vui thay, kính Sa-môn

Vui thay, kính Hi«n Thánh." (PC 332)

HÕnh không phóng d§t ðßþc ð« c§p ðªn r¤t nhi«u, vì có hÕnh không phóng d§t, m¾i có th¬ bäo v® tñ thân, m¾i siêng nång tinh c¥n, m¾i có th¬ d¤n thân trên con ð߶ng giäi thoát:

"Ai s¯ng trß¾c buông lung,

Sau s¯ng không phóng d§t,

Chói sáng rñc ð¶i này,

Nhß trång thoát mây che." (PC 172)

Hay:

"Hãy vui không phóng d§t,

Khéo phòng hµ tâm ý.

Kéo mình khöi ác ðÕo,

Nhß voi b¸ sa l¥y." (PC 327)

Và v¾i mµt s¯ bài k® liên tiªp, Ngài trñc tiªp nh¡n nhü các ð® tØ Gotama, tÑc là các ð® tØ cüa Ngài, nhæng l¶i dÕy thiªt thñc, ði ðªn tâm, thay ð±i hÆn ð¶i s¯ng th߶ng nh§t bên ngoài, mµt khi mình ý thÑc ðßþc mình là ð® tØ cüa ÐÑc Ph§t, tÑc là mình phäi nghe nhæng l¶i dÕy cüa v¸ B±n sß cüa mình, ð¬ tñ sØa mình, ð¬ tñ xÑng ðáng là ð® tØ cüa mµt b§c giác ngµ, giäi thoát:

"Ю tØ Gotama!

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Ý vui ni«m b¤t hÕi." (PC 300)

Hay:

"Ю tØ Gotama!

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Th߶ng ni®m tß·ng s¡c thân." (PC 295)

Hay:

"Ю tØ Gotama!

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Th߶ng tß·ng ni®m Ph§t Ðà!" (PC 296)

Ho£c:

"Ю tØ Gotama!

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Th߶ng tß·ng ni®m Chánh Pháp." (PC 297)

Ho£c:

"Ю tØ Gotama!

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Th߶ng tß·ng ni®m Tång già." (PC 298)

Ho£c:

"Ю tØ Gotama!

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Ý vui tu thi«n quán!" (PC 301)

Các hÕnh tu th§t r¤t nhi«u, các pháp môn r¤t là khác bi®t, nhßng không mµt hÕnh tu và pháp môn nào ra khöi Gi¾i иnh Tu®, hß¾ng ði tu¥n tñ duy nh¤t ðßa ðªn giäi thoát, hÕnh tu liên h® h± tß½ng ðßa ðªn giác ngµ:

"Sáng sáng th¦m xét kÛ,

B§c có trí tán thán,

B§c trí không tÏ vªt,

Ð¥y ðü Gi¾i иnh Tu®." (PC 229)

Trß¾c hªt, nói v« Gi¾i và иnh song tu!

"D¥u s¯ng mµt tråm nåm,

Ác gi¾i, không thi«n ð¸nh,

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Trì gi¾i, tu thi«n ð¸nh." (PC 110)

Hay:

"Ng߶i h¢ng tu thi«n ð¸nh,

Th߶ng kiên trì tinh t¤n,

B§c trí hß·ng Niªt Bàn.

Ách an t¸nh, vô thßþng." (PC 23)

T× ð¸nh, ng߶i tu tiªn d¥n ðªn trí tu®:

"Cûng v§y giæa qu¥n sanh,

Uª nhi­m, mù, phàm tøc.

Ю tØ b§c Chánh giác,

Sáng ng¶i v¾i Tu® Trí." (PC 59)

Hay:

"Hãy nhìn nhß b÷t nß¾c,

Hãy nhìn nhß cänh huy­n,

Quán nhìn ð¶i nhß v§y,

Th¥n chªt không b¡t g£p." (PC 170)

Nhßng th§t sñ, thi«n ð¸nh và trí tu® không bao gi¶ r¶i nhau:

"Không trí tu®, không thi«n,

Không thi«n, không trí tu®.

Ng߶i có thi«n, có tu®,

Nh¤t ð¸nh g¥n Niªt Bàn." (PC 372)

Hay:

"Tu thi«n trí tu® sanh,

Bö thi«n, trí tu® di®t;

Biªt còn ð߶ng hai ngä,

Ðßa ðªn hæu, phi hæu,

Hãy tñ mình n² lñc,

Khiªn trí tu® tång trß·ng." (PC 282)

Ho£c:

"Ai s¯ng mµt tråm nåm

Ác tu®, không thi«n ð¸nh,

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Có tu®, tu thi«n ð¸nh!" (PC 111)

Và con ð߶ng Gi¾i иnh Tu® cu¯i cùng cûng dçn khách læ hành d¤n thân trên ðÕo lµ giäi thoát, tiªn d¥n ðªn Niªt bàn, ðích cÑu cánh cüa m÷i con ð߶ng, mµt trÕng thái an lành giäi thoát ch¶ ð(r)i ng߶i læ hành:

"Hãy c¥u vui Niªt Bàn,

Bö døc không s· hæu,

Kë trí tñ rØa sÕch,

C¤u uª t× nµi tâm." (PC 88)

Hay:

"Nhæng ng߶i th߶ng giác tïnh,

Ngày ðêm siêng tu h÷c,

Chuyên tâm hß¾ng Niªt Bàn,

M÷i l§u ho£c ðßþc tiêu." (PC 226)

Ho£c:

"Ðói ån, b®nh t¯i thßþng

Các hành, kh± t¯i thßþng.

Hi¬u nhß thñc là v§y,

Niªt Bàn, lÕc t¯i thßþng." (PC 203)

Ho£c:

"Không b®nh, lþi t¯i thßþng!

Biªt ðü, ti«n t¯i thßþng!

Thành tín ð¯i v¾i nhau,

Là bà con t¯i thßþng.

Niªt Bàn, là t¯i thßþng." (PC 204)

Chúng ta ðã ðßþc ÐÑc Ph§t khuyên nên bö ác làm lành, nên tin · hành ðµng và tñ nh§n mình là chü nhân cüa nghi®p. Ngài lÕi dÕy cho chúng ta, con ð߶ng Gi¾i иnh Tu® ðßa ðªn Niªt Bàn, møc ðích cu¯i cùng cüa sñ tu hành giäi thoát. Nhßng ÐÑc Ph§t cûng không quên nh¤n mÕnh vào mµt vài ð£c ði¬m cüa ðÕo Ph§t, sñ sai khác giæa ng߶i trí và ng߶i ngu, giá tr¸ cüa Chánh pháp do ðÑc Ph§t tuyên thuyªt, và sñ sung sß¾ng cüa nhæng v¸ ðã th¤m nhu¥n di®u pháp! ÐÕo Ph§t là ðÕo ð¯i tr¸ v¾i vô minh tÑc là ð¯i tr¸ v¾i kë ngu, nên t§p Pháp Cú này ð¬ dành tr÷n mµt ph¦m ð¬ ð« c§p ðªn hÕng ng߶i này.

Trß¾c hªt, ng߶i ngu là ng߶i ch¸u ðau kh± nhi«u nh¤t, ch¸u luân h°i sanh tØ dài nh¤t:

"Ðêm dài cho kë thÑc

Ð߶ng dài cho kë m®t,

Luân h°i dài, kë ngu

Không biªt ch½n di®u pháp." (PC 60)

Hay:

"Ng߶i ngu nghî là ng÷t

Khi ác chßa chín mu°i;

Ác nghi®p chín mu°i r°i,.

Ng߶i ngu ch¸u kh± ðau." (PC 69)

Ho£c:

"Nghi®p ác ðã ðßþc làm,

Nhß sæa chßa ðông ngay.

Cháy ng¥m theo kë ngu,

Nhß lØa tro che ð§y." (PC 71)

Vì là ngu si thiªu trí, ng߶i ngu có nhæng hành vi sai trái, nhæng tham mu¯n không t¯t ð©p nh¤t là v« ån u¯ng:

"Ng߶i ßa ngü, ån l¾n,

N¢m lån lóc qua lÕi,

ChÆng khác heo no bøng,

Kë ngu nh§p thai mãi." (PC 325)

Tiªp ðªn là ng߶i ngu tham giàu sang:

"Tài sän hÕi ng߶i ngu,

Không ng߶i tìm, b¶ kia.

Kë ngu vì tham giàu,

HÕi mình và hÕi ng߶i." (PC 355)

Ъn khi danh lþi ðªn v¾i kë ngu, th§t là ðÕi b¤t hÕnh cho kë vô trí ¤y, vì kë ngu tham danh nhi«u ch×ng nào càng g£p nhi«u nguy hi¬m:

"Tñ nó ch¸u b¤t hÕnh,

Khi danh ðªn kë ngu

V§n may b¸ t±n hÕi,

Ð¥u nó b¸ nát tan!" (PC 72)

Vì là ngu si vô trí, không biªt phân bi®t chánh, tà, ch½n, ngøy, nên kë ngu hay lña ch÷n nhæng pháp môn sai l¥m ð¬ hành trì, và th§t sñ không gì lÕ nªu kë ngu th߶ng ch÷n các kh± hÕnh ð¬ tu trì:

"Kë ngu có ích gì,

B®n tóc v¾i da dê.

Nµi tâm toàn phi«n não,

Ngoài m£t ðánh bóng suông." (PC 394)

Chính kë ngu, vì ngu si mi®t th¸ giáo pháp b§c a la Hán, và do v§y ch¸u sñ hoÕi di®t:

"Kë ngu si mi®t th¸,

Giáo pháp b§c la Hán,

B§c Thánh, b§c Chánh mÕng.

Chính do ác kiªn này,

Nhß quä loÕi cây lau,

Mang quä tñ hoÕi di®t." (PC 164)

Và cûng vì ngu si, kë vô trí làm hÕi các ng߶i hi«n thi®n và hÕi ng߶i không ðªn ðâu, tr· lÕi mình b¸ hÕi, nhß ngßþc gió tung bøi:

"HÕi ng߶i không ác tâm,

Ng߶i thanh t¸nh, không uª,

Tµi ác ðªn kë ngu,

Nhß ngßþc gió tung bøi!" (PC 125)

Kë ngu si, vì thiªu hi¬u biªt, nên ðã biªn tñ ngã thành kë thù v¾i chính mình:

"Ng߶i ngu si, thiªu trí,

Tñ ngã thành kë thù.

Làm các nghi®p không thi®n,

Phäi ch¸u quä ð¡ng cay." (PC 66)

Và cûng vì không hi¬u tñ ngã, kë ngu càng ch¤t chÑa sñ ßu não lên tñ thân:

"Con tôi, tài sän tôi,

Ng߶i ngu sanh ßu não.

Tñ ta, ta không có,

Con ðâu, tài sän ðâu?" (PC 62)

Và th§t không gì nguy hi¬m b¢ng, khi ng߶i ngu tß·ng r¢ng mình có trí:

"Ng߶i ngu nghî mình ngu,

Nh¶ v§y thành có trí.

Ng߶i ngu tß·ng có trí,

Th§t xÑng g÷i chí ngu!" (PC 63)

Và cûng vì ngu si, nên d¥u có s¯ng tr÷n ð¶i v¾i kë trí, ng߶i ngu cûng không san së ðßþc kªt quä t¯t lành khi thân c§n kë trí:

"Ng߶i ngu, d¥u tr÷n ð¶i,

Thân c§n ng߶i có trí,

Không biªt ðßþc Chánh pháp,

Nhß mu²ng v¾i v¸ canh." (PC 64)

Và chúng ta không l¤y làm lÕ, khi ÐÑc Ph§t khuyên chúng ta nên s¯ng mµt mình cô ðµc, còn h½n là bÕn v¾i kë ngu:

"T¯t h½n s¯ng mµt mình,

Không ng߶i ngu kªt bÕn,

еc thân không ác hÕnh,

S¯ng vô tß vô lñ,

Nhß voi s¯ng r×ng voi." (PC 330)

Hay:

"Tìm không ðßþc bÕn ð߶ng,

H½n mình hay b¢ng mình,

Thà quyªt s¯ng mµt mình,

Không bÕn bè kë ngu." (PC 61)

Яi di®n v¾i kë ngu là b§c trí và cä mµt ph¦m ð¬ dành nói ðªn b§c trí (Pandita) trong bµ kinh Pháp Cú, và chúng ta s¨ th¤y th§t không d­ gì ðßþc g£p b§c hi«n trí, và ch² nào b§c hi«n trí sanh, ch² ¤y ðßþc an lÕc:

"Khó g£p b§c Thánh nhân,

Không phäi ðâu cûng có.

Ch² nào b§c trí sanh,

Gia ðình t¤t an lÕc." (PC 193)

Ng߶i trí ðßþc ví nhß con ngña phi nß¾c ðÕi, bö sau con ngña yªu hèn kém ð¬ nêu rõ hÕnh tinh c¥n cüa ng߶i trí giæa các ng߶i phóng d§t, và sñ tïnh thÑc cüa ng߶i trí giæa qu¥n mê:

"Tinh c¥n giæa phóng d§t,

Tïnh thÑc giæa qu¥n mê.

Ng߶i trí nhß ngña phi,

Bö sau con ngña hèn." (PC 29)

Kë trí th¤y rõ c¥n phäi nhiªp phøc tñ thân:

"Ng߶i tr¸ thüy dçn nß¾c,

Kë làm tên n¡n tên,

Ng߶i thþ mµc u¯n g²,

B§c trí nhiªp tñ thân." (PC 80)

Và sau ðây là hÕnh cüa ng߶i trí giæa khen chê · ð¶i:

"Nhß täng ðá kiên c¯,

Không gió nào lay ðµng,

Cûng v§y giæa khen chê,

Ng߶i trí không giao ðµng." (PC 81)

Nói cho rõ h½n, ng߶i trí có mµt lña ch÷n dÑt khoát giæa thi®n và b¤t thi®n:

"Kë trí bö pháp ðen,

Tu t§p theo pháp tr¡ng,

Bö nhà s¯ng không nhà

S¯ng vi­n ly, khó lÕc." (PC 87)

Và ðÑng trß¾c lÕc kh± · ð¶i, ng߶i hi«n trí không cäm th¤y vui bu°n:

"Ng߶i hi«n bö t¤t cä,

Ng߶i lành không bàn døc,

D¥u cäm th÷ lÕc kh±,

B§c trí không vui bu°n." (PC 83)

Và ng߶i trí chï giáo hoá ng߶i khác, khi tñ mình ðã có mµt v¸ trí thích ðáng:

"Trß¾c hªt tñ ð£t mình,

Vào nhæng gì thích ðáng,

Sau m¾i giáo hoá ng߶i,

Ng߶i trí khöi b¸ nhi­m." (PC 158)

Sau ðây là mµt hình änh th§t linh ðµng, th§t tuy®t di®u di­n tä ng߶i trí th¡ng ma quân nhß con chim thiên nga bay li®ng giæa hß không:

"Nhß chim thiên nga bay,

Th¥n thông li®ng giæa tr¶i,

Chiªn th¡ng ma, ma quân,

Kë trí thoát ð¶i này." (PC 175)

Ng߶i trí ðã sáng su¯t, ðã có hÕnh tuy®t di®u nhß v§y, nên ÐÑc Ph§t khuyên chúng ta nên thân c§n kë trí h½n bÕn bè kë ngu:

"Ch¾ thân v¾i bÕn ác,

Ch¾ thân kë ti¬u nhân.

Hãy thân ng߶i bÕn lành,

Hãy thân b§c thßþng nhân." (PC 78)

Hay:

"Không g£p bÕn hi«n trí,

Ðáng s¯ng chung hÕnh lành

Nhß vua bö nß¾c bÕi;

Hãy s¯ng riêng cô ðµc,

Nhß voi s¯ng r×ng voi." (PC 329)

Do v§y:

"B§c hi«n sî, trí tu®,

B§c nghe nhi«u, trì gi¾i,

B§c tñ chª, thánh nhân.

Hãy g¥n gûi, thân c§n,

Thi®n nhân, trí giä ¤y,

Nhß trång theo ð߶ng sao." (PC 208)

Vì ng߶i trí:

"Ng߶i trí, d¥u mµt kh¡c,

Thân c§n ng߶i có trí,

Biªt ngay chân di®u pháp,

Nhß lßÞi nªm v¸ canh." (PC 65)

Và mu¯n cho chúng ta có mµt nh§n xét và mµt phân bi®t rõ ràng giæa ng߶i trí và ng߶i ngu, ÐÑc Ph§t ðã dùng mµt s¯ bài k® trong kinh Pháp Cú ð¬ chúng ta th¤y rõ ràng giæa ng߶i trí và ng߶i ngu:

"Keo kiªt không sanh thiên,

Kë ngu ghét b¯ thí,

Ng߶i trí thích b¯ thí,

жi sau, ðßþc hß·ng lÕc." (PC 177)

Mµt bên s¯ng phóng túng, mµt bên s¯ng không phóng d§t:

"Chúng ngu si thiªu trí,

Chuyên s¯ng ð¶i phóng d§t,

Ng߶i trí, không phóng d§t,

Nhß giæ tài sän quý." (PC 26)

Kë trí và ng߶i ngu nhìn ð¶i có khác nhau:

"Hãy ðªn nhìn ð¶i này,

Nhß xe vua lµng lçy,

Ng߶i ngu m¾i tham ð¡m,

Kë trí nào ð¡m say." (PC 171)

Do v§y chung s¯ng v¾i ng߶i ngu, chung s¯ng v¾i ng߶i trí là cä mµt sñ mâu thu¦n thái cñc.

"Chung s¯ng v¾i ng߶i ngu,

Lâu dài b¸ lo bu°n,

Kh± thay g¥n ng߶i ngu,

Nhß th߶ng s¯ng kë thù,

Vui thay g¥n ng߶i trí,

Nhß chung s¯ng bà con." (PC 207)

Và vì hai nªp s¯ng khác nhau nhß v§y, nên b§c hi«n trí có cái nhìn r¤t ð£c bi®t, r¤t sai khác ð¯i v¾i kë ngu si vô trí.

"Ng߶i trí d©p phóng d§t.

V¾i hÕnh không phóng d§t,

Leo l¥u cao trí tu®.

Không s¥u nhìn kh± s¥u.

B§c trí ðÑng núi cao,

Nhìn kë ngu, ð¤t b¢ng." (PC 28)

Ng߶i mu¯n ði trên con ð߶ng giác ngµ giäi thoát, c¥n phäi h÷c höi tìm Chánh Pháp và nhß v§y chánh pháp giæ mµt vai trò r¤t quan tr÷ng trong trách nhi®m hß¾ng dçn qu¥n sanh. Chúng ta nh¾ lÕi l¶i cån d£n cüa ÐÑc Ph§t trong kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn:

"Này Ananda, hãy tñ mình là ng÷n ðèn cho chính mình, hãy tñ mình y tña chính mình, ch¾ y tña ng߶i khác. Dùng chánh pháp làm ng÷n ðèn, dùng chánh pháp làm ch² tña." Và do v§y ðÑc Ph§t ðã dùng r¤t nhi«u câu k® ð¬ tán thán di®u pháp:

"Nhæng ai hành trì Pháp,

Theo chánh pháp khó dÕy,

S¨ ðªn b¶ bên kia,

Vßþt ma lñc khó thoát." (PC 86)

Hay:

"V¸ tÖ kheo thích Pháp,

Mªn Pháp suy tß Pháp,

Tâm tß ni®m chánh pháp,

S¨ không r¶i Chánh pháp." (PC 364)

Ho£c:

"Nhß h° nß¾c sâu thÆm,

Trong sáng không khu¤y ðøc,

Cûng v§y, nghe Chánh Pháp,

Ng߶i trí hß·ng t¸nh lÕc." (PC 82)

Chánh pháp là con ð߶ng hß¾ng dçn ng߶i tu hành. Ðây là nhæng giáo lý cån bän cüa ðÕo Ph§t ðß÷c tóm t¡t g÷n gh¨ sau ðây:

"Tám ngành, ð߶ng thù th¡ng,

B¯n câu, lý thù th¡ng,

Ly tham, pháp thù th¡ng,

Giæa các loài hai chân,

Pháp nhãn, ng߶i thù th¡ng." (PC 273)

Hay:

"Ð߶ng này, không ð߶ng khác,

Ðßa ðªn kiªp thanh t¸nh.

Nªu ng߶i theo ð߶ng này,

Ma quân s¨ mê loÕn." (PC 274)

Và tiªp theo là mµt s¯ câu k® tán thán lþi ích nghe ðßþc Chánh pháp:

"Ai s¯ng mµt tråm nåm,

Không th¤y Pháp t¯i thßþng,

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Th¤y ðßþc Pháp t¯i thßþng." (PC 115)

Hay:

"Ai s¯ng mµt tråm nåm,

Không th¤y câu b¤t tØ.

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Th¤y ðßþc câu b¤t tØ." (PC 114)

Hay:

"Ai s¯ng mµt tråm nåm,

Không th¤y pháp sanh di®t,

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Th¤y ðßþc pháp sanh di®t." (PC 113)

Ho£c:

D¥u nói ngàn ngàn l¶i

Nhßng không gì lþi ích,

T¯t h½n nói mµt câu,

Nghe xong ðßþc t¸nh lÕc." (PC 101)

Và cûng ð¬ nh¡c nh· các ð® tØ ch¾ có quên hành trì Pháp, vì Pháp là ð¬ hành trì ch¾ không phäi ð¬ nói suông, v¾i bài k® sau này, ðÑc Ph§t cänh giác chúng ta:

"Không phäi vì nói nhi«u,

M¾i xÑng danh trì Pháp.

Nhæng ai tuy nghe ít,

Nhßng thân hành ðúng Pháp.

Không phóng túng Chánh pháp.

M¾i xÑng danh trì Pháp." (PC 259)

Và cu¯i cùng là mµt l¶i tán thán pháp ð¬ kªt thúc ðoÕn tán dß½ng Chánh pháp:

"Pháp thí, th¡ng m÷i thí,

Pháp v¸, th¡ng m÷i v¸,

Pháp hÖ, th¡ng m÷i hÖ,

Ái di®t, th¡ng m÷i kh±." (PC 354)

Câu k® này cûng nói lên ý ni®m lÕc quan yêu ð¶i cüa ðÕo Ph§t, mµt ÐÕo vçn luôn luôn b¸ hi¬u l¥m là chán ð¶i và yªm thª. Vì làm sao ng߶i Ph§t tØ có th¬ chán ð¶i, ghét ð¶i ðßþc khi ðßþc Chánh Pháp ðem lÕi cho pháp hÖ, nhß ðã ðßþc khéo di­n tä trong bài k® sau ðây:

"Vui thay, già có gi¾i!

Vui thay, tín an trú!

Vui thay, ðßþc trí tu®!

Vui thay, ác không làm!" (PC 333)

Hay:

"Vui thay, bÕn lúc c¥n,

Vui thay, s¯ng biªt ðü!

Vui thay, chªt có ðÑc!

Vui thay, m÷i kh± ðoÕn!" (PC 331)

Ho£c:

"Vui thay, chúng ta s¯ng,

Không h§n, giæa h§n thù!

Giæa nhæng ng߶i thù h§n,

Ta s¯ng, không h§n thù!" (PC 197)

Hay:

"Vui thay, chúng ta s¯ng,

Không b®nh giæa ¯m ðau!

Giæa nhæng ng߶i b®nh hoÕn,

Ta s¯ng, không ¯m ðau!" (PC 198)

Hay:

Vui thay, chúng ta s¯ng,

Không rµn giæa rµn ràng!

Giæa nhæng ng߶i rµn ràng,

Ta s¯ng, không rµn ràng!" (PC 199)

Ho£c:

"Vui thay, chúng ta s¯ng,

Không gì g÷i cüa Ta,

Ta s¨ hß·ng hÖ lÕc,

Nhß chß Thiên quang Âm!" (PC 200)

Cûng trong kinh Pháp Cú này, chúng ta ðßþc chÑng kiªn mµt s¯ phß½ng pháp ðÑc Ph§t ðã dùng ð¬ thuyªt pháp. — ðây hai phß½ng pháp ðßþc dùng n±i b§t nh¤t, tÑc là phß½ng pháp ð¸nh nghîa và phß½ng pháp dùng các ví dø.

Khi ÐÕo Ph§t ra ð¶i và khi ðÑc Ph§t b¡t ð¥u thuyªt pháp hành ðÕo, Ngài ðã g£p phäi mµt s¯ r¤t ðông các b§c ÐÕo sß khác, nhß Løc sß ngoÕi ðÕo, r¤t nhi«u ðoàn th¬ giáo phái khác bi®t nhß các du sî ngoÕi ðÕo, tà mÕng ngoÕi ðÕo, giáo phái th¶ lØa, th¶ r¡n v.v... M²i b§c ÐÕo sß ð«u có chúng ð® tØ riêng bi®t, có giáo lý riêng bi®t, có phß½ng pháp tu hành riêng bi®t, có ðoàn th¬ riêng bi®t, nên mµt m£t ðÑc Ph§t dùng nhæng ð¸nh nghîa th§t chính xác và rõ r®t ð¬ nói lên ph¥n giáo lý pháp môn cüa mình, sai khác v¾i ngoÕi ðÕo nhß thª nào; mµt m£t khác, ðÑc Ph§t phäi tìm hi¬u th§t chính xác giáo lý và phß½ng pháp tu hành cüa các giáo phái ngoÕi ðÕo nhß thª nào, và v¾i nhæng danh t× các ngoÕi ðÕo th߶ng dùng, ðÑc Ph§t ðem vào nhæng ð¸nh nghîa th§t m¾i më, th§t chính xác, phù hþp v¾i l§p tr߶ng giáo lý và pháp môn cüa mình.

Яi v¾i danh t× Muni, ¦n sî, mà chúng ta th߶ng dùng ð¬ g÷i ðÑc Ph§t Thích ca Mâu ni (Sakyamuni), ðÑc Ph§t ð¸nh nghîa nhß sau:

"T× bö các ác pháp,

M¾i th§t hi¬u ¦n sî;

Ai th§t hi¬u hai ð¶i,

M¾i ðßþc g÷i ¦n sî." (PC 269)

Muni có nghîa là im l£ng, nhßng im l£ng nhß ngu si ðâu ðßþc g÷i là ¦n sî. Mâu ni phäi là ng߶i có trí, biªt ðo l߶ng cân nh¡c phäi trái:

"Im l£ng nhßng ngu si.

Ðâu ðßþc g÷i ¦n sî!

Nhß ng߶i c¥m cán cân,

B§c trí ch÷n ði«u lành. (268)

V¾i danh t× samara d¸ch âm là sa môn, ðÑc Ph§t giäi thích r¤t rõ ràng:

"Ð¥u tr÷c, không sa môn

Nªu phóng túng, nói láo.

Ai còn ð¥y døc tham,

Sao ðßþc g÷i sa môn?" (PC 264)

V¾i ðÕo Ph§t, sa môn phäi có nghîa là làm l¡ng d¸u các ác pháp:

"Ai l¡ng d¸u hoàn toàn,

Các ði«u ác l¾n nhö,

Vì l¡ng d¸u ác pháp,

Ðßþc g÷i là sa môn." (PC 265)

Và chï trong mµt bài k®, ðÑc Ph§t ðã ð¸nh nghîa PhÕm Chí, sa môn và xu¤t gia:

"DÑt ác g÷i PhÕm Chí,

T¸nh hÕnh g÷i sa môn,

Tñ mình xu¤t c¤u uª,

Nên g÷i b§c xu¤t gia." (PC 388)

Riêng danh t× Hi«n Thánh, dùng ð¬ chï các b§c ðã chÑng ðß(r)c b¯n ðÕo, b¯n quä, ðÑc Ph§t có nhæng nh§n ð¸nh r¤t rõ ràng:

"Còn sát hÕi sinh linh

Ðâu ðßþc g÷i Hi«n Thánh!

Không hÕi m÷i hæu tình,

M¾i ðßþc g÷i Hi«n Thánh!" (PC 270)

Hay:

"Không phäi vì nói nhi«u,

M¾i xÑng danh b§c Trí!

An ±n không oán sþ

Th§t ðáng g÷i b§c Trí!" (PC 258)

ÐÑc Ph§t dùng cä mµt ph¦m ð¬ ð« c§p ðªn danh t× Bà-la-môn. Chúng ta ðã th¤y rõ, ð¯i tßþng mÕnh m¨ nh¤t ch¯ng ð¯i ðÑc Ph§t và ðÕo Ph§t vçn là các v¸ Bà-la-môn. Nhæng v¸ trí này ðã tÕo thành mµt giai c¤p th¯ng tr¸, ngñ tr¸ và chi ph¯i trên xã hµi „n ðµ, v¾i ba t§p Vedà xem nhß là Thánh kinh, v¾i pháp môn tª tñ, xem nhß là phß½ng pháp ðµc nh¤t ð¬ loài ng߶i ch¤m dÑt ðau kh±, và v¾i giai c¤p khác phäi phøc vø cho giai c¤p này. ÐÑc Ph§t ðã khéo thay thª ba t§p Vedà v¾i kinh tÕng, Lu§t tÕng và Lu§n tÕng, ðã bác bö pháp môn tª tñ v¾i 37 ph¦m trþ ðÕo và chï ch¤p nh§n nhæng v¸ ðü hÕnh ðÑc trí ðÑc m¾i là giai c¤p t¯i thßþng. V¾i nhæng ð¸nh nghîa trên, ÐÑc Ph§t ðã ð£t lÕi v¸ trí giai c¤p cüa Bà-la-môn và dùng cä mµt ph¦m ð¬ nói ð¬ nói ðªn hÕng ng߶i này.

Dß¾i con m¡t ðÑc Ph§t, Bà-la-môn phäi nhß sau:

"Ng߶i không còn tham ái,

Có trí, không nghi ho£c,

Th¬ nh§p vào b¤t tØ,

Ta g÷i Bà-la-môn!" (PC 411)

Hay:

"Nhß nß¾c trên lá sen.

Nhß hµt cäi ð¥u kim,

Ng߶i không nhi­m ái døc,

Ta g÷i Bà-la-môn!" (PC 401)

Hay:

"Thân thi®n giæa thù ð¸ch,

Ôn hòa giæa hung hång,

Không nhi­m giæa, nhi­m trß¾c,

Ta g÷i Bà-la-môn!" (PC 406)

Ho£c:

"Ai quá, hi®n, v¸ lai,

Không mµt s· hæu gì,

Không s· hæu, không n¡m,

Ta g÷i Bà-la-môn!" (PC 421)

Ho£c:

"Bö trói buµc loài ng߶i,

Vßþt trói buµc cõi tr¶i,

Giäi thoát m÷i buµc ràng,

Ta g÷i Bà-la-môn!" (PC 417)

Ho£c:

"Ta không g÷i PhÕm chí,

Vì cha sanh, m© sanh,

Chï ðßþc g÷i tên suông,

Nªu tâm còn phi«n não,

Không phi«n não ch¤p trß¾c,

Ta g÷i Bà-la-môn!" (PC 396)

Hay:

"Tu thi«n, trú ly tr¥n,

Ph§n sñ xong, vô l§u,

ÐÕt ðßþc ðích t¯i thß(r)ng,

Ta g÷i Bà-la-môn!" (PC 386)

V¾i ð¸nh nghîa trên, chúng ta th¤y mµt v¸ Bà-la-môn nào có khác gì mµt Ph§t tØ tÕi gia hay xu¤t gia ðang bß¾c d¥n trên con ð߶ng giäi thoát và giác ngµ, s¯ng mµt nªp s¯ng không khác gì các ð® tØ Ph§t, hành trì các pháp môn không có xa lÕ v¾i 37 pháp trþ ðÕo, và ðÕt ðªn nhæng quä v¸ không sai khác v¾i quä v¸ b§c Hi«n Thánh. Nhß v§y, pháp môn ðÑc Ph§t ch÷n lña · ðây là mµt chiªn lßþc ð¸nh nghîa, và mµt khi ð¯i phß½ng ðã ch¤p nh§n nhæng ð¸nh nghîa này, th¶i ðã có mµt sñ hòa ð°ng trên møc ðích cÑu cánh cûng nhß trên phß½ng pháp hành trì. V¸ Bà-la-môn cüa Bà-la-môn giáo, khi ðã ch¤p nh§n ð¸nh nghîa cüa sa Môn Gotama, ðã ðß½ng nhiên tr· thành nhæng Bà-la-môn Ph§t tØ.

Riêng ð¯i v¾i nhæng danh t× tÖ kheo, ðÑc Ph§t cûng dùng nhæng danh t× chính xác ð¬ loÕi bö nhæng tÖ kheo giä hi®u và ð¬ nêu lên các v¸ tÖ kheo chân chánh:

"Ai vßþt qua thi®n ác,

Chuyên s¯ng ð¶i PhÕm hÕnh,

S¯ng th¦m sát · ð¶i,

M¾i xÑng danh TÖ-kheo." (PC 267)

Hay:

"Ng߶i chª ngñ tay chân,

Chª ngñ l¶i và ð¥u,

Vui thích nµi thi«n ð¸nh

еc thân, biªt v×a dü.

Th§t xÑng g÷i TÖ-kheo!" (PC 362)

Ho£c:

"Chï kh¤t thñc nh¶ ng߶i,

Ðâu phäi là TÖ-kheo!

Phäi theo pháp toàn di®n,

Kh¤t sî không, không ðü." (PC 266)

Và cu¯i cùng ð¬ ð« cao các v¸ A-la-hán và chß Ph§t Nhß Lai, ðÑc Ph§t dùng mµt s¯ bài k® di­n tä hình änh giäi thoát và giác ngµ cüa các ngài. HÕnh s¯ng cüa v¸ A-la-hán ðßþc di­n ðÕt nhß sau:

"Làng mÕc hay r×ng núi,

Thung lûng hay ð°i cao,

La-hán trú ch² nào,

Фt ¤y th§t khä ái." (PC 98)

Hay:

"Ðích ðã ðªn, không s¥u,

Giäi thoát ngoài t¤t cä,

ÐoÕn tr× m÷i buµc ràng,

V¸ ¤y không nhi®t não." (PC 90)

Hay:

"Ng߶i tâm ý an t¸nh,

L¶i an, nghi®p cûng an,

Chánh trí ch½n giäi thoát,

T¸nh lÕc là v¸ ¤y." (PC 96)

Ho£c:

"

"Bö phçn nµ, ly mÕn,

Vßþt qua m÷i kiªt sØ,

Không ch¤p trß¾c danh s¡c.

Kh± không theo vô sän". (PC 221)

Và ð¯i v¾i các ðÑc Ph§t Nhß Lai, hình änh các ngài ðßþc di­n tä th§t sáng ng¶i và thanh thoát:

"M£t tr¶i sáng ban ngày,

M£t trång sáng ban ðêm.

Khí gi¾i sáng Sát lÜ,

Thi«n ð¸nh sáng PhÕm chí,

Còn hào quang ðÑc Ph§t,

Chiªu sáng cä ngày ðêm!" (PC 387)

Hay:

"Ai giäi töa lß¾i tham,

Ái phßþc hªt d¡t dçn,

Ph§t gi¾i rµng mênh mông,

Ai dùng chân theo dõi,

B§c không ð¬ d¤u tích!" (PC 180)

Mµt phß½ng pháp næa, ðÑc Ph§t dùng r¤t bi®t tài trong t§p Pháp cú là sØ døng các ví dø r¤t linh ðµng và chính xác.

Trß¾c hªt, các ví dø xác chÑng ði«u ðÑc Ph§t v×a nói, nhi«u khi lÕi giäi thích thêm cho c£n k¨ h½n, và ði¬m ð£c bi®t là gþi lên nhæng hình änh linh ðµng và chính xác ð¬ gþi cäm cho ng߶i nghe, và ðÑc Ph§t th§t sñ ðã thành công trong ngh® thu§t dùng ví dø này. Các ví dø ngài dùng th§t vô cùng phong phú và khác bi®t. Riêng kinh Pháp Cú g°m 423 bài k® này ðã có ðªn 86 ví dø, và nhß v§y là m²i nåm câu k® là có ít nh¤t mµt ví dø. Và các ví dø, Ngài dùng v×a phong phú linh ðµng, chính xác và giän d¸, v×a trong sáng, hß¾ng thßþng, hi«n thi®n và giäi thoát. T¤t cä nhæng s¡c thái này, nhæng hình änh này không nhæng ðem lÕi giá tr¸ vån chß½ng cho tác ph¦m kinh Pháp Cú, h½n næa chính các hình änh do các ví dø xây dñng lên, ðã ðem lÕi cho ng߶i ð÷c cûng nhß cho ng߶i nghe nhæng cäm hÑng, nhæng cäm giác ðµt xu¤t và ðµt biªn, h°n nhiên và trong sáng, thanh thoát và hi«n thi®n, làm n±i b§t giá tr¸ tác ph¦m này.

Trß¾c hªt là ð£c tính xác thñc và phong phú cüa nhæng ví dø ðÑc Ph§t dùng. Di­n tä kë ßa ngü, ån nhi«u, n¢m lån lóc qua lÕi, ðÑc Ph§t dùng hình änh con heo no bøng:

"Ng߶i ßa ngü ån l¾n,

N¢m lån lóc qua lÕi,

ChÆng khác heo no bøng,

Kë ngu, nh§p thai mãi." (PC 325)

Di­n tä ái døc trói buµc ng߶i ð¡m say, ðÑc Ph§t dùng nhæng ví dø nhß cây leo xiªt cây Tala, nhß nh®n sa lß¾i d®t, nhß thö dÕi sa lß¾i, nhß cây chßa ch£t ðÑt r­, th§t là chính xác và thiªt thñc:

"Phá gi¾i quá tr¥m tr÷ng

Nhß cây leo bám cây [6]

Gieo hÕi cho tñ thân,

Nhß kë thù mong ß¾c." (PC 162)

Hay:

"Ng߶i ð¡m say ái døc,

Tñ lao mình xu¯ng dòng,

Nhß nh®n sa lß¾i d®t

Ng߶i trí c¡t tr× nó

Bö m÷i kh± không màng." (PC 347)

Ho£c:

"Ng߶i s¯ng ð¶i phóng d§t,

Ái tång nhß cây leo,

Nhäy ð¶i này, ð¶i khác,

Nhß vßþn tham quä r×ng." (PC 334)

Tä ái døc, dùng hình änh cây leo, leo t× cành này qua cành khác, lÕi dùng hình änh con vßþn, nhäy t× cây này qua cây khác, th§t là quá tuy®t di®u, cä hai hình änh cô ð÷ng trong mµt bài k® 4 câu, 5 chæ.

"Ng߶i b¸ ái buµc ràng,

Vùng vçy và hoäng sþ,

Nhß thö b¸ sa lß¾i.

Do v§y v¸ TÖ kheo,

Mong c¥u mình ly tham

Nên nhiªp phøc ái døc." (PC 343)

Các ví dø ðÑc Ph§t dùng, v×a xác thñc lÕi v×a giän d¸ cô ð÷ng, cho nên các hình änh ðÑc Ph§t dùng th§t súc tích, th§t gþi cäm. Nhß nói ðªn con ng߶i d¥n d¥n tiªn ðªn già r°i chªt, ðÑc Ph§t ví dø ng߶i chån bò v¾i cây g§y lùa ðàn bò ra bãi cö, già và chªt lùa ng߶i ði ðªn mÕng chung:

"V¾i g§y ng߶i chån bò,

Lùa bò ra bãi cö.

Cûng v§y, già và chªt

Lùa ng߶i ðªn mÕng chung." (PC 135)

Nói ðªn ác nghi®p ng߶i ngu làm, tr· lÕi nghi«n nát ng߶i ngu, ðÑc Ph§t dùng mµt hình änh th§t là cô ð÷ng nhßng cûng th§t táo bÕo, hình änh ng÷c kim cß½ng nghi«n nát các loài châu báu:

"Ði«u ác tñ mình làm,

Tñ mình sanh , mình tÕo,

Nghi«n nát kë ngu si.

Nhß kim cß½ng, ng÷c báu." (PC 161)

Trong nhi«u ví dø, chúng ta cûng nh§n th¤y ðÑc Ph§t cûng là mµt nhà ngh® sî tài ba, nhæng hình änh Ngài dùng có th¬ làm cho nhi«u nhà ngh® sî phäi l¡c ð¥u thán phøc.

Khuyªn khích g¥n gûi nß½ng tña b§c Hi«n Thánh, ðÑc Ph§t dùng hình änh m£t trång noi theo, bß¾c theo con ð߶ng cüa ngàn sao, con ð߶ng cüa giäi ngân hà d¡t ð߶ng chï l¯i cho muôn loài:

"B§c hi«n sî, trí tu®,

B§c nghe nhi«u, trì gi¾i,

B§c tñ chª, thánh nhân.

Hãy g¥n gûi, thân c§n,

Thi®n nhân, trí giä ¤y,

Nhß trång theo ð߶ng sao." (PC 208)

Di­n tä kë trí giäi thoát khöi ð¶i này, ðÑc Ph§t phác h÷a hình änh con thiên nga bay li®ng giæa hß không, vßþt lên trên nhæng cänh x¤u xa cüa cuµc ð¶i, chiªn th¡ng ðoàn ma quân bÕo tàn hung ác:

"Nhß chim thiên nga bay,

Th¥n thông li®ng giæa tr¶i,

Chiªn th¡ng ma, ma quân,

Kë trí thoát ð¶i này." (PC 175)

Hình änh hoa sen th½m ð©p ý ng߶i n· lên trên ð¯ng rác nh¾p nhúa gþi ý cho chúng ta th¤y rõ, trong cuµc ð¶i ð¥y ô trßþc, vçn có nhæng b§c chí thi®n ðÑng lên trên, vß½n lên trên, sáng chói và th½m ð©p:

"Nhß giæa ð¯ng rác nh¾p,

Quång bö trên ð߶ng l¾n,

Ch² ¤y hoa sen n·,

Th½m sÕch, ð©p ý ng߶i." (PC 58)

Th§t không có hình änh nào v×a ð©p ð¨, v×a hß¾ng thßþng, v×a ð« cao giá tr¸ con ng߶i b¢ng hình änh nh© nhàng thanh thoát nhß ví dø hoa sen này!

Mµt trong nhæng hình änh ðÑc Ph§t th߶ng dùng ð¬ nói lên l¶i dÕy cüa mình, tÑc là hình änh trong sáng, chói sáng cüa các ví dø, vì l¶i dÕy cüa Ngài bao gi¶ cûng làm chói sáng, b×ng sáng, rñc sáng, tâm tánh hi«n thi®n cüa con ng߶i:

"Ai dùng các hÕnh lành,

Làm xóa m¶ nghi®p ác,

Chói sáng rñc ð¶i này,

Nhß trång thoát mây che." (PC 173)

Hay:

"Ai s¯ng trß¾c buông lung,

Sau s¯ng không phóng d§t

Chói sáng rñc ð¶i này,

Nhß trång thoát mây che." (PC 172)

Ho£c:

"TÖ kheo tuy tu±i nhö,

Siêng tu giáo pháp Ph§t,

Soi sáng thª gian này,

Nhß trång thoát khöi mây." (PC 382)

Hình änh các ví dø ðÑc Ph§t dùng là nhæng hình änh c·i m· giäi thoát, phän änh trung thñc giáo lý hß¾ng thßþng, giäi thoát, giác ngµ cüa Ngài.

Sau ðây là hình änh mµt v¸ tu sî không có nhà cØa chùa chi«n, cß xá riêng tß, nhß con ng²ng tr¶i, r¶i bö h° ao, bay li®ng giæa hß không:

"Tñ sách t¤n, chánh ni®m,

Không thích cß xá nào,

Nhß ng²ng tr¶i r¶i ao,

Bö sau m÷i trú ¦n." (PC 91)

Hay:

"Tài sän không ch¤t chÑa,

Ån u¯ng biªt li­u tri,

Tñ tÕi trong hành xØ,

Không, vô tß¾ng, giäi thoát

Nhß chim giæa hß không,

Hß¾ng chúng ði, khó tìm." (PC 92)

Ho£c:

"Ai l§u ho£c ðoÕn sÕch

Ån u¯ng không tham ð¡m,

Tñ tÕi trong hành xØ,

Không, vô tß¾ng, giäi thoát

Nhß chim giæa hß không,

D¤u chân th§t khó tìm." (PC 93)

Hình änh sau ðây còn linh ðµng h½n, hß¾ng thßþng h½n và cao ð©p h½n, hình änh con ngña phi nß¾c ðÕi, vßþt lên và bö xa phía sau các con ngña hèn yªu ðang chÕy mµt cách m®t nh÷c và ch§m chÕp. Hình änh này ví dø v¾i ng߶i trí siêng nång tinh c¥n giæa qu¥n chúng biªng nhác, tiêu cñc, tïnh thÑc giác ngµ giæa qu¥n chúng si ám mê ngü:

"Tinh c¥n giæa phóng d§t,

Tïnh thÑc giæa qu¥n mê,

Ng߶i trí nhß ngña phi,

Bö sau con ngña hèn." (PC 29)

Hai hình änh tiªp theo là hai hình änh hªt sÑc linh ðµng và hß¾ng thßþng. Hình änh b§c hi«n trí nh¶ không phóng d§t, leo lên ðßþc l¥u cao trí tu®, không có s¥u muµn ßu tß, r°i t× n½i l¥u cao trí tu® ¤y, nhìn xu¯ng kë ngu ðang chÕy qua chÕy lÕi, s¥u kh±, dß¾i ð¤t b¢ng th¡p kém:

"Ng߶i trí d©p phóng d§t,

V¾i hÕnh không phóng d§t.

Leo l¥u cao trí tu®,

Không s¥u nhìn kë s¥u

B§c trí ðÑng núi cao,

Nhìn kë ngu ð¤t b¢ng." (PC 28)

Hình änh sau ðây cûng là hình änh cu¯i cùng nói v« các ví dø, nói lên v×a ð£c tính hß¾ng thßþng, v×a ð£c tính siêu thoát cüa nhæng ví dø Ngài dùng. Ðây là hình änh v¸ TÖ kheo chèo thuy«n lß¾t t¾i, thuy«n ðßþc tát cho nh© nß¾c, và nh¶ v§y thuy«n lß¾t t¾i mau nh© nhàng. Hình änh này di­n tä v¸ tÖ kheo ðoÕn tr× ðßþc lòng tham và sân h§n và ðang mau chóng tiªn d¥n ðªn møc ðích Niªt Bàn an lÕc:

"TÖ kheo tát thuy«n này,

Thuy«n không nh© ði mau,

Tr× tham, di®t sân h§n,

T¤t chÑng ðÕt Niªt Bàn!" (PC 369)

Và Niªt Bàn tñ nhiên là cänh gi¾i ðang ðþi ch¶ các b§c hi«n thi®n, Niªt Bàn tñ nhiên là hình änh ðang chói sáng m÷i tâm tß hß¾ng thßþng.

Kính thßa quý v¸,

Trong h½n mµt tiªng ð°ng h°, chúng tôi ðã c¯ g¡ng gi¾i thi®u kinh Pháp Cú (Dhammapada) cho quý v¸ v¾i 423 bài k® giän d¸ và tß½i ð©p, v¾i nµi dung lành mÕnh, trình bày nhæng giáo lý cån bän nguyên thüy, nhæng nªp s¯ng và các pháp môn hành trì, và cu¯i cùng chúng tôi có ð« c£p ðªn hai phß½ng pháp ð¸nh nghîa và ví dø ðÑc Ph§t ðã dùng trong t§p Pháp Cú này.

Th§t sñ kinh Pháp Cú này ðßþc hoan nghênh kh¡p hoàn c¥u và ðßþc d¸ch ra nhi«u thÑ tiªng kh¡p cä nåm châu là vì kinh này ðã di­n tä ðßþc và làm n±i b§t lên nhæng ðÑc tánh giän d¸ và cô ð÷ng, trong sáng và hß¾ng thßþng, hi«n thi®n và giäi thoát mà mµt tác ph¦m chÑa ðñng chân lý phäi ðßþc ð¥y ðü súc tích. kinh Pháp Cú này s· dî ðßþc tán thß·ng là vì ðã chÑa ðñng r¤t ð¥y ðü nhæng giáo lý cån bän nguyên thüy cüa ÐÕo Ph§t. kinh này s· dî ðßþc mªn chuµng và ðßþc r¤t nhi«u ng߶i h÷c thuµc lòng là nh¶ nhæng ví dø phong phú trong sáng và linh ðµng, nhæng câu k® g÷n gh¨ và âm ði®u ðã ð¬ lÕi trong tâm tß ng߶i ð÷c cûng nhß ng߶i nghe r¤t nhi«u tình cäm nh© nhàng và thanh thoát. H½n t¤t cä, kinh này ðßþc hàng vÕn ng߶i tôn kính và yêu quý vì kinh này g°m toàn nhæng l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t và l¶i dÕy cüa Ngài bao gi¶ cûng ðem ðªn hÕnh phúc và an lÕc cho t¤t cä m÷i loài và m÷i ng߶i:

"Pháp thí, th¡ng m÷i thí,

Pháp v¸, th¡ng m÷i v¸,

Pháp hÖ, th¡ng m÷i hÖ,

Ái di®t, th¡ng m÷i kh±." (PC 354)

Và chúng ta, các Ph§t tØ, các bÕn cüa ðÕo Ph§t và các bÕn hâm mµ ðÕo lý qui tø hôm nay ðón m×ng ðÕi l­ Ph§t Ðän, là ð¬ nói lên sñ ngßÞng mµ, lòng hân hoan và sñ vui sß¾ng cüa chúng ta cûng nói lên sñ qui ngßÞng kính tr÷ng cüa chúng ta ð¯i v¾i chánh pháp mà kinh Pháp Cú này là mµt hình änh tßþng trßng t¯t ð©p nh¤t.

Nam Mô B±n Sß Thích ca Mâu ni Ph§t.

Chú thích:
[1] B¶ giäi thoát
[2] Ái
[3] Thân
[4] Phi«n não
[5] Cö Kusa
[6] Chï cho cây Sà la.
Ph¥n kinh Vån kinh Pháp Cú, xin click Vào Ðây: