Kinh dhammapada theo mµt phân loÕi là t§p thÑ ii trong m߶i låm t§p thuµc Ti¬u Bµ Kinh, theo truy«n th¯ng ðßþc xem là bµ kinh ðßþc kªt t§p vào kÏ kªt t§p thÑ nh¤t, ba tháng sau khi ÐÑc Ph§t nh§p di®t, trích dçn t× nhæng bài kinh ð£c s¡c nh¤t cüa ÐÑc Ph§t trong su¯t 45 nåm thuyªt pháp cüa Ngài, và nhß v§y v×a chÑa ðñng nhæng tinh hoa nguyên thüy nh¤t cüa l¶i Ph§t dÕy, v×a t§p trung nhæng l¶i dÕy cån bän cüa ÐÑc B±n Sß v« Gi¾i иnh Tu®, tÑc là tiªn trình giäi thoát và giác ngµ, ðßþc ÐÑc Ph§t thân chÑng và giäng dÕy lÕi cho hàng ð® tØ xu¤t gia và tÕi gia cüa Ngài.

Dhamma có nghîa là Pháp. pada có nghîa là Câu. dhammapada tÑc là nhæng câu ghi chép lÕi l¶i dÕy ÐÑc Ph§t, nên ðßþc d¸ch là Pháp Cú. dhamma cûng có nghîa là Pháp, tÑc chân lý, giác ngµ, giäi thoát. pada cûng có nghîa là bß¾c chân. Nhß v§y dhammapada là nhæng bß¾c chân ðßa ðªn chân lý, giác ngµ và giäi thoát. Và m÷i l¶i dÕy cüa ÐÑc Ph§t ðßþc thâu g÷n trong tiªn trình Gi¾i-иnh-Tu®, là pháp môn ðßa ðªn giác ngµ và giäi thoát, hay nói mµt cách hi®n ðÕi h½n, Gi¾i-иnh-Tu® là nªp s¯ng ðÕo hÕnh và trí tu® ðßþc t§p trung trong kinh Pháp Cú này, và ðây là ð« tài chúng tôi mu¯n trình bày v¾i quý v¸ trong mùa L­ vu lan ð¬ cúng d߶ng tam Bäo.

1. Gi¾i (Siia):

Trong nghîa ð¥u tiên có nghîa là: "Ch¾ làm ði«u ác" "Hãy làm các hÕnh lành" nhß bài k® khuyên không nên làm ði«u ác, nên làm ði«u lành cüa ÐÑc Ph§t. Gi¾i là bß¾c ð¥u ði ðªn Thi«n иnh nên ðßþc ghi chép g÷n gh¨ trong m¤y chæ "Ly døc ly pháp b¤t thi®n", m· ð¥u cho ði«u ki®n chÑng ð¡c thi«n thÑ nh¤t. Gi¾i sau này ðßþc chia thành gi¾i cüa b§c xu¤t gia, ðßþc cô ð÷ng thành nhæng pháp môn: "S¯ng thành tñu gi¾i u¦n thanh t¸nh, hµ trì các cån, có tiªt ðµ trong ån u¯ng, chú tâm cänh giác, chánh ni®m tïnh giác". Gi¾i cho các b§c tÕi gia ðßþc ghi chép trong nåm gi¾i c¤m: "Không sát sanh, không l¤y cüa không cho, không tà hÕnh trong các døc, không nói láo, không say ð¡m rßþu men, rßþu n¤u". Nåm gi¾i này ðßþc phân tách ra thành m߶i hÕnh lành: "T× bö sát sanh, t× bö l¤y cüa không cho, t× bö tà hÕnh trong các døc, t× bö nói láo, t× bö nói hai lßÞi, t× bö nói l¶i ðµc ác, t× bö l¶i nói phù phiªm, không có tham, không có sân, không có tà kiªn". T× n½i nªp s¯ng gi¾i ðÑc này, ng߶i hành giä không có h¯i h§n nên tâm ðßþc hân hoan, nh¶ tâm hân hoan, ðßa ðªn hoan hÖ, nh¶ tâm hoan hÖ nên thân ðßþc khinh an, nh¶ thân khinh an ðßa ðªn lÕc th÷, nh¶ lÕc th÷ tâm ðßþc ð¸nh tînh nh¤t tâm. Ðó là tiªn trình t× Gi¾i ðßa ðªn иnh.

Trß¾c hªt, nghîa ßu tiên cüa Gi¾i là t× bö các ði«u ác, thành tñu các hÕnh lành, và ð¸nh nghîa bö ác làm lành ðßþc kinh Pháp Cú ð« c§p ðªn mµt cách hªt sÑc phong phú, súc tích và rõ ràng, nhß nhæng bài k® sau ðây làm sáng tö:

"Hãy g¤p làm ði«u lành,

Ngån tâm làm ði«u ác.

Ai ch§m làm vi®c lành,

Ý ßa thích vi®c ác". (Pháp Cú 116)

"Nªu ng߶i làm ði«u ác,

Ch¾ tiªp tøc làm thêm.

Ch¾ ß¾c mu¯n ði«u ác,

ChÑa ác, t¤t ch¸u kh±". (Pháp Cú 117)

"Nªu ng߶i làm ði«u thi®n,

Nên tiªp tøc làm thêm.

Hãy ß¾c mu¯n ði«u thi®n,

ChÑa thi®n, ðßþc an lÕc". (Pháp Cú 118)

"Ch¾ chê khinh ði«u ác,

Cho r¢ng 'chßa ðªn mình',

Nhß nß¾c nhö t×ng gi÷t,

R°i bình cûng ð¥y tràn.

Ng߶i ngu chÑa ð¥y ác

Do ch¤t chÑa d¥n d¥n". (Pháp Cú 121)

"Ch¾ chê khinh ði«u thi®n

Cho r¢ng 'chßa ðªn mình',

Nhß nß¾c nhö t×ng gi÷t,

R°i bình cûng ð¥y tràn.

Ng߶i trí chÑa ð¥y thi®n,

Do ch¤t chÑa d¥n d¥n". (Pháp Cú 122)

"Ác hÕnh không nên làm,

Làm xong, ch¸u kh± løy,

Thi®n hÕnh, ¡t nên làm,

Làm xong, không ån nån". (Pháp Cú 314)

"Ít bÕn ð߶ng, nhi«u ti«n,

Ng߶i buôn tránh ð߶ng hi¬m.

Mu¯n s¯ng, tránh thu¯c ðµc,

Hãy tránh ác nhß v§y". (Pháp Cú 123)

Nhß v§y, Gi¾i ðßþc ð¸nh nghîa là "không làm các ði«u ác, làm các hÕnh lành", và ð¸nh nghîa ð¥u tiên cüa ng߶i Ph§t tØ là không làm nhæng gì có hÕi mình, hÕi ng߶i, hÕi cä hai, và tích cñc làm nhæng gì v« thân, v« l¶i, v« ý, có lþi mình, lþi ng߶i và lþi cä hai. Ng߶i Ph§t tØ là ng߶i luôn luôn c¯ tránh các ði«u ác, luôn luôn c¯ g¡ng làm các hÕnh lành.

S· dî ÐÑc Ph§t khuyên bö ác làm lành, vì ng߶i làm ði«u ác s¨ ch¸u quä kh± ðau, còn ng߶i làm ði«u lành s¨ ðßþc s¯ng an lÕc, không nhæng trong ð¶i này, mà còn cä ð¶i sau næa, nhß các bài k® sau ðây chÑng tö:

"Nay s¥u, ð¶i sau s¥u,

Kë ác, hai ð¶i s¥u ;

Nó s¥u, nó ßu não,

Th¤y nghi®p uª mình làm". (Pháp Cú 15)

"Nay than, ð¶i sau than,

Kë ác, hai ð¶i than,

Nó than: "Ta làm ác"

Ð÷a cõi dæ, than h½n". (Pháp Cú 17)

Trái lÕi ng߶i làm lành:

"Nay vui,ð¶i sau vui,

Làm phß¾c, hai ð¶i vui,

Nó vui, nó an vui,

Th¤y nghi®p t¸nh mình làm" (Pháp Cú 16)

"Nay sß¾ng, ð¶i sau sß¾ng,

Làm phß¾c, hai ð¶i sß¾ng.

Nó sß¾ng: 'Ta làm thi®n',

Sanh cõi lành, sß¾ng h½n". (Pháp Cú 18)

Trong mµt bài k® khác, ÐÑc Ph§t nêu rõ m߶i loÕi kh± ðau ch¶ ðþi ng߶i làm hÕi ng߶i làm thi®n, ng߶i dùng trßþng hÕi ng߶i không dùng trßþng:

"Ho£c kh± th÷ kh¯c li®t,

Thân th¬ b¸ thß½ng vong,

Ho£c th÷ b®nh k¸ch li®t,

Hay loÕn ý tán tâm.

Ho£c tai vÕ t× vua,

Hay b¸ vu tr÷ng tµi ;

Bà con phäi ly tán,

Tài sän b¸ nát tan.

Ho£c phòng ¯c nhà cØa

B¸ höa tai thiêu ð¯t.

Khi thân hoÕi mÕng chung,

Ác tu® sanh ð¸a ngøc". (Pháp Cú 138-139-140)

"Mµt s¯ sinh bào thai,

Kë ác sinh ð¸a ngøc,

Ng߶i thi®n lên cõi tr¶i,

Vô l§u chÑng Niªt Bàn". (Pháp Cú 126)

Яi v¾i ng߶i tÕi gia, ÐÑc Ph§t khuyên giæ nåm gi¾i và nhæng ai phÕm nåm gi¾i này, tñ ðào b¾i g¯c mình trong ð¶i này và ð¶i sau:

"Ai · ð¶i sát sinh,

Nói láo không chân th§t,

— ð¶i l¤y không cho,

Qua lÕi v¾i vþ ng߶i.

U¯ng rßþu men, rßþu n¤u,

Ng߶i s¯ng ðam mê v§y,

Chính ngay tÕi ð¶i này,

Tñ ðào b¾i g¯c mình". (Pháp Cú 246-247)

Bài k® kª tiªp nói lên nhæng tai h÷a ch¶ ðþi ng߶i phóng d§t theo vþ ng߶i:

"B¯n nÕn ch¶ ðþi ng߶i,

Phóng d§t theo vþ ng߶i ;

M¡c h÷a, ngü không yên,

B¸ chê là thÑ ba,

Ð÷a ð¸a ngøc, thÑ b¯n".

"M¡c h÷a, ð÷a ác thú,

B¸ hoäng sþ ít vui.

Qu¯c vß½ng phÕt tr÷ng hình.

V§y ch¾ theo vþ ng߶i". (Pháp Cú 309-310)

Яi v¾i ðÕo Ph§t, Gi¾i bao gi¶ cûng là bß¾c ð¥u trên lµ tr߶ng Gi¾i-иnh-Tu®, là nhæng cån bän ðÕo ðÑc ðÑng hàng ð¥u trong ðÕo hÕnh cüa ng߶i xu¤t gia và tÕi gia. Và trong kinh Pháp Cú này, chúng ta chÑng kiªn nhæng l¶i tán thán r¤t tuy®t ð©p ð¯i v¾i nhæng ng߶i có gi¾i hÕnh. Trß¾c hªt, trong các loÕi hß½ng, gi¾i hß½ng là ð® nh¤t:

"Hß½ng các loÕi hoa th½m

Không ngßþc bay chi«u gió

Nhßng hß½ng ng߶i ðÑc hÕnh

Ngßþc gió kh¡p tung bay

Chï có b§c chân nhân

Tõa kh¡p m÷i phß½ng tr¶i". (Pháp Cú 54)

"Hoa chiên ðàn, già la,

Hoa sen, hoa vû quý.

Giæa nhæng hß½ng hoa ¤y,

Gi¾i hß½ng là vô thßþng" (Pháp Cú 55)

"Ít giá tr¸ hß½ng này,

Hß½ng già la, chiên ðàn ;

Chï hß½ng ng߶i ðÑc hÕnh,

T¯i thßþng töa Thiên gi¾i". (Pháp Cú 56)

Ng߶i giæ gi¾i, không nhæng ðßþc tán dß½ng là t¯i thßþng. Ng߶i giæ gi¾i còn ðßþc xem là ng߶i có sÑc mÕnh ðß½ng ð¥u v¾i Ác Ma:

"Ai s¯ng quán b¤t t¸nh,

Khéo hµ trì các cån,

ån u¯ng có tiªt ðµ,

Có lòng tin, tinh c¥n,

Ma không uy hiªp ðßþc,

Nhß núi ðá, trß¾c gió". (Pháp Cú 8)

"Giæa ai có gi¾i hÕnh,

An trú không phóng d§t.

Chánh trí, ch½n giäi thoát,

Ác ma không th¤y ð߶ng". (Pháp Cú 57)

"Ðây ði«u lành ta dÕy,

Các ng߶i tø h÷p ðây,

Hãy nh± t§n g¯c ái

Nhß nh± g¯c cö Bi.

Ch¾ ð¬ ma phá hoÕi,

Nhß giòng nß¾c cö lau". (Pháp Cú 337)

Không nhæng gi¾i có khä nång ch¯ng ðÞ ðßþc Ác Ma, làm cho Ác ma không th¤y ð߶ng, Gi¾i còn có khä nång ðem ðªn an lÕc cho ng߶i giæ gi¾i:

"Vui thay, chúng ta s¯ng,

Không h§n, giæa h§n thù !

Giæa nhæng ng߶i thù h§n,

Ta s¯ng, không h§n thù !" (Pháp Cú 197)

"Vui thay, chúng ta s¯ng,

Không b®nh giæa ¯m ðau !

Giæa nhæng ng߶i b®nh hoÕn,

Ta s¯ng, không ¯m ðau". (Pháp Cú 198)

"Vui thay, chúng ta s¯ng,

Không rµn giæa rµn ràng ;

Giæa nhæng ng߶i rµn ràng,

Ta s¯ng, không rµn ràng". (Pháp Cú199)

"LØa nào sánh lØa tham ?

Ác nào b¢ng sân h§n ?

Kh± nào sánh kh± u¦n,

LÕc nào b¢ng t¸nh lÕc". (Pháp Cú 202)

"Lành thay, phòng hµ m¡t !

Lành thay, phòng hµ tai !

Lành thay, phòng hµ mûi !

Lành thay, phòng hµ lßÞi.

Lành thay phòng hµ thân !

Lành thay, phòng hµ l¶i,

Lành thay, phòng hµ ý.

Lành thay, phòng t¤t cä.

TÖ kheo phòng t¤t cä.

Thoát ðßþc m÷i kh± ðau". (Pháp Cú 360-361)

Và cu¯i cùng, Gi¾i ðem lÕi ánh sáng cho ngßþi hành trì, và ðßþc chói sáng nhß núi Tuyªt:

"Ng߶i lành d¥u · xa

Sáng tö nhß núi tuyªt,

Ng߶i ác d¥u · g¥n

Nhß tên b¡n ðêm ðen". (Pháp Cú 304)

"Ai dùng các hÕnh lành,

Làm xóa m¶ nghi®p ác,

Chói sáng rñc ð¶i này,

Nhß trång thoát mây che". (Pháp Cú 173)

2. Thi«n иnh:

Thi«n ð¸nh ðßþc xem là pháp vô l§u thÑ hai, ðßa ðªn trí tu® và giäi thoát. Ng߶i hành giä sau khi giæ gi¾i, ði ðªn ngoài tr¶, dß¾i mµt g¯c cây, hay mµt nhà tr¯ng, r°i ng°i kiªt già, lßng thÆng ð¬ ni®m trß¾c m£t. Ng߶i hành thi«n an trú ni®m trên thân, loÕi tr× nåm tri«n cái: tham døc, sân h§n, hôn tr¥m, thøy miên, trÕo h¯i, nghi và thành tñu nåm thi«n chi: t¥m, tÑ, hÖ, lÕc, nh¤t tâm. Nhß v§y Thi«n có møc ðích trong sÕch hóa nåm tri«n cái làm ô nhi­m tâm, làm yªu ¾t trí tu®, kh·i lên t¥m tÑ ð¬ ði«u phøc tâm tß, nh¶ v§y mà thân tâm ðßþc hoan hÖ, khinh an và an lÕc, và t× lÕc ðßa ðªn thi«n ð¸nh và nh¤t tâm.

Do v§y, ÐÑc Ph§t ðã tán thán khá nhi«u thi«n ð¸nh trong t§p kinh Pháp Cú:

"D¥u s¯ng mµt tråm nåm,

Ác gi¾i, không thi«n ð¸nh,

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Trì gi¾i, tu thi«n ð¸nh".

Ai s¯ng mµt tråm nåm,

Ác tu®, không thi«n ð¸nh.

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Có tu®, tu thi«n ð¸nh". (Pháp Cú 110-111)

"Ng߶i chª ngñ tay chân,

Chª ngñ l¶i và ð¥u,

Vui thích nµi thi«n ð¸nh.

еc thân, biªt v×a ðü,

Th§t xÑng g÷i tÖ kheo". (Pháp Cú 362)

"TÖ kheo, hãy tu thi«n,

Ch¾ buông lung phóng d§t,

Tâm ch¾ ð¡m say døc,

Phóng d§t, nu¯t s¡t nóng

B¸ ð¯t, ch¾ than kh± !" (Pháp Cú 371)

"Tu thi«n, trú ly tr¥n

Ph§n sñ xong, vô l§u,

ÐÕt ðßþc ðích t¯i thßþng,

Ta g÷i Bà la môn". (Pháp Cú 386)

"Ngß½i hãy nhi®t tình làm,

Nhß lai chï thuyªt dÕy.

Ng߶i hành trì thi«n ð¸nh

Thoát trói buµc ác ma ". (Pháp Cú 276)

Thi«n ðã ðßþc ð¸nh nghîa là ðoÕn tr× nåm tri«n cái và thành tñu nåm thi«n chi, nhß v§y là mµt pháp môn nh¢m ði«u phøc tâm, hu¤n luy®n tâm, và do v§y nhi«u khi chæ tâm ðßþc dùng thay cho chæ thi«n ð¸nh. — ðây chúng ta chÑng kiªn vai trò quan tr÷ng cüa ð¶i s¯ng cüa ng߶i Ph§t tØ tÕi gia và xu¤t gia. V¤n ð« tñ chª ngñ ði«u phøc tâm luôn luôn là b±n ph§n hàng ð¥u cüa ng߶i tu hành, và tâm r¤t khinh ðµng, theo các døc quay cu°ng, nhßng ði«u phøc tâm không phäi là ð½n giän:

"ChÕy xa, s¯ng mµt mình,

Không thân, ¦n hang sâu

Ai ði«u phøc ðßþc tâm,

Thoát khöi ma trói buµc." (Pháp Cú 37)

"D¥u tÕi bãi chiªn tr߶ng

Th¡ng ngàn ngàn quân ð¸ch,

Tñ th¡ng mình t¯t h½n,

Th§t chiªn th¡ng t¯i thßþng". (Pháp Cú 103)

"Tñ th¡ng , t¯t ð©p h½n,

H½n chiªn th¡ng ng߶i khác.

Ng߶i khéo ði«u phøc mình,

Th߶ng s¯ng tñ chª ngñ". (Pháp Cú 104)

"Ng߶i tr¸ thüy dçn nß¾c,

Kë làm tên n¡n tên,

Ng߶i thþ mµc u¯n ván,

B§c tñ ði«u, ði«u thân". (Pháp Cú 145)

"Tñ mình, ði«u ác làm

Tñ mình làm nhi­m ô,

Tñ mình ác không làm,

Tñ mình làm thanh t¸nh.

T¸nh, không t¸nh tñ mình,

Không ai thanh t¸nh ai !" (Pháp Cú 165)

"Tñ mình y chï mình,

Nào có y chï khác.

Nh¶ khéo ði«u phøc mình,

Ðßþc y chï khó ðßþc". (Pháp Cú 160)

"Tñ mình y chï mình,

Tñ mình ði ðªn mình,

V§y hãy tñ ði«u phøc,

Nhß khách buôn ngña hi«n". (Pháp Cú 380)

Chính nh¶ ði«u phøc tñ tâm mà an lÕc luôn luôn ðªn v¾i ng߶i thi«n ð¸nh:

"Ch¾ s¯ng ð¶i phóng d§t,

Ch¾ mê say døc lÕc.

Không phóng d§t, thi«n ð¸nh,

ÐÕt ðßþc an lÕc l¾n". (Pháp Cú 27)

"Khó n¡m giæ, khinh ðµng,

Theo các døc quay cu°ng.

Lành thay, ði«u phøc tâm ;

Tâm ði«u, an lÕc ðªn". (Pháp Cú 35)

"Tâm khó th¤y, tª nh¸,

Theo các døc quay cu°ng.

Ng߶i trí phòng hµ tâm,

Tâm hµ, an lÕc ðªn". (Pháp Cú 36)

Tâm ðã ðßþc ði«u phøc, cänh thi«n ðã ðßþc chÑng ð¡c, th¶i cùng v¾i trí tu® ðßþc ðßa ðªn cänh gi¾i an lÕc Niªt Bàn:

"Ng߶i h¢ng tu thi«n ð¸nh,

Th߶ng kiên trì tinh t¤n.

B§c trí hß·ng Niªt Bàn,

Ách an t¸nh vô thßþng". (Pháp Cú 23)

"Tu Thi«n, trí tu® sanh,

Bö Thi«n, trí tu® di®t.

Biªt con ð߶ng hai ngä

Ðßa ðªn hæu, phi hæu,

Hãy tñ mình n² lñc,

Khiªn trí tu® tång trß·ng". (Pháp Cú 282)

"Không trí tu®, không thi«n,

Không thi«n, không trí tu®.

Ng߶i có thi«n có tu®,

Nh¤t ð¸nh g¥n Niªt Bàn". (Pháp Cú 372)

3. Trí tu®:

T× Thi«n bß¾c qua trí tu®, và nhß bài k® trß¾c (Pháp Cú 282 và 372) ðã nêu rõ:

"Tu Thi«n, trí tu® sanh,

Bö Thi«n, trí tu® di®t."

"Không trí tu®, không thi«n,

Không thi«n, không trí tu®."

Nên ng߶i hành giä sau khi ðã chÑng thi«n thÑ tß b¤t ðµng, không lÕc không kh±, xä ni®m thanh t¸nh, v¸ hành giä b¡t ð¥u dùng trí tu® ð¬ quán sát, quán tß·ng tánh vô th߶ng, tánh kh± và tánh vô ngã cüa m÷i sñ m÷i v§t:

"T¤t cä Hành vô th߶ng

V¾i Tu®, quán th¤y v§y

Ðau kh± ðßþc nhàm chán:

Chính con ð߶ng thanh t¸nh".

"T¤t cä Hành kh± ðau

V¾i Tu®, quán th¤y v§y,

Ðau kh± ðßþc nhàm chán ;

Chính con ð߶ng thanh t¸nh".

"T¤t cä Pháp vô ngã,

V¾i Tu® quán th¤y v§y,

Ðau kh± ðßþc nhàm chán

Chính con ð߶ng thanh t¸nh". (Pháp Cú 277-278-279)

Nhßng ðã bß¾c vào ð¸a hÕt cüa trí tu®, th¶i chï có ng߶i trí m¾i hi¬u ðßþc vai trò cüa trí tu® và phát tri¬n trí tu®.

Do v§y, trong kinh Pháp Cú, ÐÑc Ph§t di­n tä cho chúng ta rõ ð£c tß¾ng cüa ng߶i ngu ð¬ giúp chúng ta phân bi®t hÕng ng߶i nào là không dñ ph¥n vào trí tu®, nhß các bài k® sau ðây nêu rõ:

"Ðêm dài cho kë thÑc,

Ð߶ng dài cho kë m®t,

Luân h°i dài, kë ngu,

Không biªt ch½n di®u pháp". (Pháp Cú 60)

"Ng߶i ngu nghî là ng÷t,

Khi ác chßa chín mu°i ;

Ác nghi®p chín mu°i r°i,

Ng߶i ngu ch¸u kh± ðau". (Pháp Cú 69)

"Nghi®p ác ðã ðßþc làm,

Nhß sæa, không ðông ngay,

Cháy ng¥m theo kë ngu,

Nhß lØa tro che ð§y". (Pháp Cú 71)

"Ng߶i ßa ngü, ån l¾n

N¢m lån lóc qua lÕi,

ChÆng khác heo no bøng,

Kë ngu nh§p thai mãi". (Pháp Cú 325)

"Tài sän hÕi ng߶i ngu.

Không ng߶i tìm b¶ kia

Kë ngu vì tham giàu

HÕi mình và hÕi ng߶i". (Pháp Cú 355)

"Tñ nó ch¸u b¤t hÕnh,

Khi danh ðªn kë ngu.

V§n may b¸ t±n hÕi,

Ð¥u nó b¸ nát tan". (Pháp Cú 72)

"HÕi ng߶i không ác tâm,

Ng߶i thanh t¸nh, không uª,

Tµi ác ðªn kë ngu,

Nhß ngßþc gió tung bøi". (Pháp Cú 125)

"Ng߶i ngu si thiªu trí,

Tñ ngã thành kë thù.

Làm các nghi®p không thi®n,

Phäi ch¸u quä ð¡ng cay". (Pháp Cú 66)

"Con tôi, tài sän tôi,

Ng߶i ngu sanh ßu não,

Tñ ta, ta không có,

Con ðâu, tài sän ðâu". (Pháp Cú 62)

"Ng߶i ngu, d¥u tr÷n ð¶i,

Thân c§n ng߶i có trí,

Không biªt ðßþc Chánh pháp,

Nhß mu²ng v¾i v¸ canh". (Pháp Cú 64)

Cûng vì ng߶i ngu có nhæng ð£c tánh nhß v§y, có nhæng thái ðµ nhß v§y, nên ÐÑc Ph§t khuyên chúng ta nên tránh xa không bÕn bè v¾i kë ngu:

"T¯t h½n s¯ng mµt mình,

Không ng߶i ngu kªt bÕn.

еc thân, không ác hÕnh

S¯ng vô tß vô lñ,

Nhß voi s¯ng r×ng voi". (Pháp Cú 330)

"Tìm không ðßþc bÕn ð߶ng,

H½n mình hay b¢ng mình,

Thà quyªt s¯ng mµt mình,

Không bè bÕn kë ngu". (Pháp Cú 61)

Яi di®n ng߶i ngu là b§c Trí, và kinh Pháp Cú dành tr÷n mµt ph¥n ð¬ di­n tä ng߶i có Trí, vì chï ng߶i có trí m¾i hi¬u ðßþc vai trò cüa trí tu® trong khä nång hß¾ng tiªn ðªn giác ngµ và giäi thoát:

"Tinh c¥n giæa phóng d§t,

Tïnh thÑc giæa qu¥n mê.

Ng߶i trí nhß ngña phi,

Bö sau con ngña hèn". (Pháp Cú 29)

"Ng߶i tr¸ thüy dçn nß¾c,

Kë làm tên n¡n tên,

Ng߶i thþ mµc u¯n ván,

B§c tñ ði«u, ði«u thân". (Pháp Cú 145)

"Nhß ðá täng kiên c¯,

Không gió nào lay ðµng,

Cûng v§y, giæa khen chê,

Ng߶i trí không giao ðµng". (Pháp Cú 81)

"Ng߶i hi«n bö t¤t cä,

Ng߶i lành không bàn døc,

D¥u cäm th÷ lÕc kh±,

B§c trí không vui bu°n". (Pháp Cú 83)

"Nhß chim thiên nga bay,

Th¥n thông li®ng giæa tr¶i ;

Chiªn th¡ng ma, ma quân,

Kë trí thoát ð¶i này". (Pháp Cú 175)

Ng߶i trí ðã sáng su¯t, ðã có hÕnh tuy®t di®u nhß v§y nên ÐÑc Ph§t khuyên chúng ta nên thân c§n b§c trí, h½n bÕn bè kë ngu:

"Ch¾ thân v¾i bÕn ác,

Ch¾ thân kë ti¬u nhân.

Hãy thân ng߶i bÕn lành,

Hãy thân b§c thßþng nhân". (Pháp Cú 78)

"B§c hi«n sî, trí tu®

B§c nghe nhi«u, trì gi¾i,

B§c tñ chª, Thánh nhân;

Hãy g¥n gûi, thân c§n

Thi®n nhân, trí giä ¤y,

Nhß trång theo ð߶ng sao". (Pháp Cú 208)

Ь chúng ta d­ nh§n thÑc sñ sai bi®t giæa ng߶i trí và ng߶i ngu, kinh Pháp Cú có mµt s¯ bài k® di­n tä song song ng߶i trí và ng߶i ngu trong mµt s¯ ð£c ði¬m, nh¶ v§y chúng ta phân bi®t ng߶i trí kë ngu mµt cách d­ dàng:

"Keo kiªt không sanh thiên,

Kë ngu ghét b¯ thí,

Ng߶i trí thích b¯ thí,

жi sau, ðßþc hß·ng lÕc". (Pháp Cú 177)

"Chúng ngu si thiªu trí,

Chuyên s¯ng ð¶i phóng d§t.

Ng߶i trí, không phóng d§t,

Nhß giæ tài sän quý". (Pháp Cú 26)

"Hãy ðªn nhìn ð¶i này,

Nhß xe vua lµng lçy,

Ng߶i ngu m¾i tham ð¡m,

Kë trí nào ð¡m say". (Pháp Cú 171)

"S¯ng chung v¾i ng߶i ngu,

Lâu dài b¸ lo bu°n.

Kh± thay g¥n ng߶i ngu,

Nhß th߶ng s¯ng kë thù.

Vui thay, g¥n ng߶i trí,

Nhß chung s¯ng bà con". (Pháp Cú 207)

Và trong mµt bài k® th§t ð£c bi®t, ÐÑc Ph§t di­n tä thái ðµ hß¾ng thß(r)ng cüa b§c Trí và thái ðµ hß¾ng hÕ cüa ng߶i ngu:

"Ng߶i trí d©p phóng d§t,

V¾i hÕnh không phóng d§t,

Leo l¥u cao trí tu®,

Không s¥u, nhìn kh± s¥u,

B§c trí ðÑng núi cao,

Nhìn kë ngu, ð¤t b¢ng". (Pháp Cú 28)

Và mµt sñ sai khác næa, giæa ng߶i ngu và ng߶i trí, ð¯i v¾i chánh pháp, ðßþc trình bày rõ ràng, trong bài k® sau ðây:

"Ng߶i ngu, d¥u tr÷n ð¶i,

Thân c§n ng߶i có trí,

Không biªt ðßþc Chánh pháp,

Nhß mu²ng v¾i v¸ canh.

Ng߶i trí, dù mµt kh¡c,

Thân c§n ng߶i có trí,

Biªt ngay chân di®u pháp,

Nhß lßÞi v¾i v¸ canh". (Pháp Cú 64-65)

Vì chánh pháp ðóng vai trò r¤t quan tr÷ng trong trách nhi®m phát huy chánh kiªn, tu t§p trí tu®, ðßa ng߶i hành giä d¥n ðªn møc ðích giác ngµ và giäi thoát, cho nên trong kinh Pháp Cú có mµt s¯ bài khá phong phú ð« cao chánh pháp:

"Nhæng ai hành trì pháp,

Theo chánh pháp khéo dÕy,

S¨ ðªn b¶ bên kia,

Vßþt ma lñc khó thoát". (Pháp Cú 86)

"V¸ tÖ kheo thích Pháp,

Mªn pháp, suy tß Pháp.

Tâm tß ni®m chánh Pháp,

Không r¶i bö chánh Pháp". (Pháp Cú 364)

"Nhß h° nß¾c sâu thÆm,

Trong sáng, không khu¤y ðøc,

Cûng v§y, nghe chánh pháp,

Ng߶i trí hß·ng t¸nh lÕc". (Pháp Cú 82)

"Ai s¯ng mµt tråm nåm,

Không th¤y pháp t¯i thßþng,

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Th¤y ðßþc pháp t¯i thßþng". (Pháp Cú 115)

"Ai s¯ng mµt tråm nåm,

Không th¤y pháp sinh di®t,

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Th¤y ðßþc pháp sinh di®t". (Pháp Cú 113)

"Ai s¯ng mµt tråm nåm,

Không th¤y câu b¤t tØ,

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Th¤y ðßþc câu b¤t tØ". (Pháp Cú 114)

"Không phäi vì nói nhi«u,

M¾i xÑng danh trì pháp,

Nhæng ai tuy nghe ít,

Nhßng thân hành ðúng pháp,

Không phóng túng chánh pháp,

M¾i xÑng danh trì pháp". (Pháp Cú 259)

"Pháp thí, th¡ng m÷i thí!

Pháp v¸, th¡ng m÷i v¸!

Pháp hÖ, th¡ng m÷i hÖ!

Ái di®t, th¡ng m÷i kh±!" (Pháp Cú 354)

Nh¶ chánh pháp soi ð߶ng dçn d¡t, nên trí tu® phát tri¬n khä nång có th¬ ðoÕn tr× døc lÕc, chiªn th¡ng ma quân và cu¯i cùng ðßa ðªn giác ngµ và giäi thoát:

"Biªt thân nhß ð° g¯m,

Trú tâm nhß thành trì,

Ch¯ng ma v¾i gß½m trí ;

Giæ chiªn th¡ng không tham" (Pháp Cú 40)

"Biªt thân nhß b÷t nß¾c,

Ngµ thân là nhß huy­n,

Bë tên hoa cüa ma,

Vß(r)t t¥m m¡t th¥n chªt". (Pháp Cú 46)

"Nhæng ai hành trì pháp,

Theo chánh pháp khéo dÕy,

S¨ ðªn b¶ bên kia,

Vßþt ma lñc khó thoát". (Pháp Cú 86)

"Dòng ái døc chäy kh¡p,

Nhß giây leo m÷c tràn,

Th¤y giây leo v×a sanh,

V¾i tu®, hãy ðoÕn g¯c". (Pháp Cú 340)

Và mµt khi ðßþc chánh pháp soi ð߶ng, hß¾ng dçn tu t§p, nên trí tu® càng ngày càng tiªn d¥n ðªn giác ngµ, sáng ng¶i v¾i chánh trí, chánh giác:

"Nhß giæa ð¯ng rác nh¾p,

Quång bö trên ð߶ng l¾n,

Ch² ¤y hoa sen n·,

Th½m sÕch, ð©p ý ng߶i". (Pháp Cú 58)

"Cûng v§y giæa qu¥n sanh,

Uª nhi­m, mù, phàm tøc,

Ю tØ b§c Chánh Giác,

Sáng ng¶i v¾i Tu® Trí". (Pháp Cú 59)

"TÖ kheo tuy tu±i nhö

Siêng tu giáo pháp Ph§t,

Soi sáng thª gian này,

Nhß trång thoát khöi mây". (Pháp Cú 382)

Và v¸ hành giä, sau khi ðã thành tñu Gi¾i h÷c, иnh h÷c và Tu® h÷c, cu¯i cùng ðÕt ðßþc møc ðích cÑu cánh, ðoÕn tr× các l§u ho£c, ch¤m dÑt sanh tØ và kh± ðau:

"Tài sän không ch¤t chÑa,

Ån u¯ng biªt li­u trì,

Tñ tÕi trong hành xÑ,

"Không vô tß¾ng, giäi thoát",

Nhß chim giæa hß không,

Hß¾ng chúng ði khó tìm". (Pháp Cú 92)

"Ai l§u ho£c ðoÕn sÕch,

Ån u¯ng không tham ð¡m,

Tñ tÕi trong hành xÑ,

'Không, vô tß¾ng, giäi thoát'.

Nhß chim giæa hß không,

D¤u chân th§t khó tìm".(Pháp Cú 93)

"Ng߶i tâm ý an t¸nh,

L¶i an, nghi®p cûng an,

Chánh trí, ch½n giäi thoát,

T¸nh lÕc là v¸ ¤y". (Pháp Cú 96)

"Ai quy y ÐÑc Ph§t,

Chánh pháp và chß tång,

Ai dùng chánh tri kiªn,

Th¤y ðßþc b¯n Thánh ðª.

Th¤y kh± và kh± t§p,

Th¤y sñ kh± vßþt qua,

Th¤y ð߶ng Thánh tám ngành,

Ðßa ðªn kh± não t§n.

Th§t quy y an ±n,

Th§t quy y t¯i thßþng,

Có quy y nhß v§y,

M¾i thoát m÷i kh± ðau". (Pháp Cú 190-191-192)

"TÖ kheo, tát thuy«n này,

Thuy«n không, nh© ði mau.

Tr× tham, di®t sân h§n,

T¤t chÑng ðÕt Niªt Bàn". (Pháp Cú 369)

Kinh Pháp Cú ngoài v¤n ð« Gi¾i-иnh-Tu® ðßþc trình bày trên, còn ð« c§p r¤t nhi«u ð« tài phong phú khác, khó mà trình bày mµt cách ð¥y ðü. Chúng ta cäm tß·ng hình nhß v¤n ð« quan tr÷ng nào cûng ðßþc ð« c§p ðªn, khiªn kinh Pháp Cú tr· thành mµt kho tàng Ph§t bäo ð¬ chúng ta nghe nhæng l¶i dÕy quý báu cüa ÐÑc Ph§t, giúp chúng ta s¯ng mµt cách t¯t ð©p và có ý nghîa, có lþi cho mình, có lþi cho ng߶i, có lþi cä hai.

Trß¾c hªt là mµt nh§n xét chung, ít ng߶i qua ðßþc b¶ bên kia, b¶ giäi thoát giác ngµ, còn ph¥n ðông cam tâm ch¸u · b¶ bên này, b¶ cüa b¤t thi®n, cüa trói buµc, cüa ðau kh±:

"Ít ng߶i giæa nhân loÕi,

Ъn ðßþc b¶ bên kia.

Còn s¯ ng߶i còn lÕi,

Xuôi ngßþc chÕy b¶ này". (Pháp Cú 85)

R°i ÐÑc Ph§t khuyªn khích chúng ta nên làm các ði«u lành, vì các phß¾c nghi®p ðón chào ng߶i làm lành nhß thân nhân ðón chào:

"Khách lâu ngày ly hß½ng,

An toàn t× xa v«,

Bà con cùng thân hæu,

Hân hoan ðón chào m×ng.

Cûng v§y các phß¾c nghi®p,

Ðón chào ng߶i làm lành,

жi này ðªn ð¶i kia.

Nhß thân nhân, ðón chào". (Pháp Cú 219-220)

Ь sách t¤n loài ng߶i lo tu t§p, kinh Pháp Cú nói lên nhæng n²i khó khån ðßþc làm ng߶i và ðßþc g£p Ph§t ra ð¶i:

"Khó thay, ðßþc làm ng߶i,

Khó thay, ðßþc s¯ng còn,

Khó thay, nghe di®u pháp,

Khó thay, Ph§t ra ð¶i!" (Pháp Cú 182)

Tiªp ðªn là n²i vui m×ng, ðßþc ÐÑc Ph§t ra ð¶i:

"Vui thay, Ph§t ra ð¶i!

Vui thay, Pháp ðßþc giäng!

Vui thay, Tång hòa hþp!

Hòa hþp tu, vui thay!" (Pháp Cú 194)

V¾i mµt s¯ bài k® liên tiªp, ÐÑc Ph§t trñc tiªp nh¡n nhü các ð® tØ cüa Gotama, tÑc là các ð® tØ cüa Ngài, nhæng l¶i dÕy thiªt thñc ði ðªn tâm, thay hÆn ð¶i s¯ng th߶ng nh§t bên ngoài. Mµt khi mình ý thÑc ðßþc mình là ð® tØ ÐÑc Ph§t, tÑc là mình phäi nghe nhæng l¶i dÕy cüa v¸ B±n Sß cüa mình, ð¬ tñ mình sØa mình, ð¬ xÑng ðáng là ð® tØ cüa mµt b§c ðã giác ngµ, ðã giäi thoát:

"Ю tØ Gotama,

Luôn luôn tñ tïnh giác

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Th߶ng tß·ng ni®m Ph§t Ðà".

"Ю tØ Gotama,

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Th߶ng tß·ng ni®m Chánh Pháp". (Pháp Cú 296-297)

"Ю tØ Gotama,

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Th߶ng tß·ng ni®m Tång già".

"Ю tØ Gotama,

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Th߶ng tß·ng ni®m s¡c thân".

"Ю tØ Gotama,

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Ý vui ni«m b¤t hÕi".

"Ю tØ Gotama,

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Ý vui tu thi«n quán". (Pháp Cú 298-299-300-301)

Mµt nét n±i b§t næa trong kinh Pháp Cú là d¥u cho ÐÑc Ph§t có ð« c§p ðªn các ði«u ác, các ði«u b¤t thi®n, nói ðªn sñ quyªn rü cüa døc lÕc, sñ phá hÕi cüa Ác Ma, nhßng cu¯i cùng nét n±i b§t h½n vçn là khä nång hß¾ng thßþng cüa con ng߶i, khä nång ðã phá vÞ mình, vß½ng lên ánh sáng cüa giác ngµ, khä nång loÕi tr× các phi«n trß(r)c, kh± ách vß½n lên sÑc mÕnh cüa giäi thoát, thanh t¸nh. Ti«m tàng trong nhæng l¶i dÕy cüa ÐÑc Ph§t, kinh Pháp Cú dem lÕi cho nhæng ng߶i Ph§t tØ và thân hæu cüa Ph§t tØ, mµt n±i vui nh© nhàng thanh thoát cüa nhæng ng߶i hß¾ng thi®n, biªt tránh ði«u dæ, làm các hÕnh lành, biªt làm cho nµi tâm, thân hành, kh¦u hành và ý hành thanh t¸nh, nh¤t là nh¶ làm các hÕnh lành, ðßþc hß·ng vi­n ly lÕc, nh¶ nghe chánh pháp, ðßþc hß·ng pháp lÕc, nh¶ hành thi«n, ðßþc hß·ng thi«n lÕc và nh¶ ði g¥n ðªn giäi thoát, ðßþc hß·ng giäi thoát lÕc. Nhæng bài k® sau ðây nói lên sñ hoan hÖ, sñ an lÕc cüa nhæng ng߶i con Ph§t trung thành v¾i giáo pháp Ph§t dÕy:

"Vui thay, chúng ta s¯ng,

Không h§n, giæa h§n thù !

Giæa nhæng ng߶i thù h§n,

Ta s¯ng, không h§n thù!" (Pháp Cú 197)

"Vui thay, chúng ta s¯ng,

Không b®nh giæa ¯m ðau !

Giæa nhæng ng߶i b®nh hoÕn,

Ta s¯ng, không ¯m ðau". (Pháp Cú 198)

"Vui thay, chúng ta s¯ng,

Không rµn giæa rµn ràng ;

Giæa nhæng ng߶i rµn ràng,

Ta s¯ng, không rµn ràng". (Pháp Cú 199)

"Vui thay chúng ta s¯ng,

Không gì, g÷i cüa ta.

Ta së hß·ng hÖ lÕc,

Nhß chß thiên quang Âm". (Pháp Cú 200)

Và cu¯i cùng xin nh¡c lÕi bài k®:

"Vui thay, Ph§t ra ð¶i!

Vui thay, Pháp ðßþc giäng!

Vui thay, Tång hòa hþp!

Hòa hþp tu, vui thay!" (Pháp Cú 194)

Thích minh Châu
Trích: "Hãy tñ mình th¡p ð߯c mà ði", Tuy¬n t§p,
Thi«n vi®n VÕn HÕnh, Saigon, 2026
Ph¥n kinh Vån kinh Pháp Cú, xin click Vào Ðây: